خدمات

سایت فرهنـگی تبلیـغی حـرم مطهـر رضـوی

ارسال به دوستان
 
ارسال به دوستان
  • ارسال به دوستان
  • اضافه كردن به ليست دلخواه مرورگر
  • تعیین صفحه پیش فرض مرورگر
  • چاپ
  • آر.اس.اس
  • آمار بازدید
    تعداد بازدید از سایت: 183509766
    تعداد بازدید این صفحه: 843637
    در امروز: 82967

نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
×
دوشنبه 1/9/1395
نخستین متولی باشی آستان قدس رضوی در دورة قاجار 

  شرح حال و اقدامات حاج میرزا موسی خان فراهانی

«متولّی» یا «ناظر وقف» که نوعاً توسط سلطان وقت برگزیده می شد، اداره و سرپرستی حرم رضوی و موقوفات را بر عهده داشت. بر اساس شواهد و مستندات تاریخی، حاج میرزا موسی خان فراهانی، نخستین متولّی رسمی آستان قدس رضوی در دورة قاجار است. از جمله وقایع دوران تولیت او، شورشی است که علیه یهودیان ساکن مشهد رخ می دهد.  
«متولّی» یا «ناظر وقف»، کسی است که ادارة امور وقف را بر عهده دارد. وظیفة اصلی و مهم چنین شخصی آن است که درآمدهای حاصل از وقف را به بهترین شکل در راستای منافع موقوفٌ علیهم به کار گیرد. در بارگاه مقدّس رضوی نیز که از دیرباز، صاحب موقوفات بسیاری بوده، توجه خاصی به این مهم شده است؛ زیرا از عصر صفوی، این کانون بزرگ مذهبی، صاحب متولّی بوده است. باید گفت، متولّی که نوعاً توسط سلطان وقت برگزیده می شد، اداره و سرپرستی حرم رضوی و موقوفات را بر عهده داشت. البته این رویّه در طول دورة صفوی و ادوار تاریخی پس از آن نیز دنبال شده است؛ به صورتی که در عصر قاجار، جهت ادارة امور مختلف آستان مقدس رضوی، 33  نفر سِمَت متولّی باشی را بر عهده گرفتند. در هر حال، بر اساس شواهد و مستندات تاریخی، حاج میرزا موسی خان فراهانی، نخستین متولّی رسمی آستان قدس رضوی در دورة قاجار است که این نوشتار به صورت اجمالی، سعی در معرفی و شرح اقدامات وی در روضة منوّر رضوی دارد.
میرزا موسی خان فراهانی، فرزند میرزا عیسی فراهانی (مشهور به میرزا بزرگ و قائم مقام اوّل)، در 1220 قمری متولّد شد. او برادر کوچک ترِ میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی، صدر اعظم محمدشاه قاجار است و در پی منصوب شدن برادر ارشد به سِمَت قائم مقامی، وی نیز منصب وزارت عباس میرزا را بر عهده می گیرد. در مورد نحوة انتصاب او به این منصب، چنین آمده است که در سال 1246 قمری به دنبال شورش و هرج و مرج در ناحیة خراسان، عباس میرزا قاجار، نایب السلطنة وقت، مأموریت می یابد تا با بردن لشکری بزرگ به خراسان، آرامش را به این خطّة پرآشوب بازگرداند. با حضور وی، در مدّت کوتاهی تمام خوانین سرکش خراسان، از جمله محمدخان قرایی، رضاقلی خان ایلخانی، مهدی قلی خان و ... سرکوب می شوند و آرامش به خراسان بازمی گردد؛ اما عباس میرزا که در اندیشة تصرّف هرات است، از فتحعلی شاه قاجار می خواهد تا فرزندش محمدمیرزا، حاکم خراسان شده و میرزا موسی رشتی به وزارت و پیشکاری او تعیین گردیده و میرزا موسی خان، برادر کوچک ترِ میرزا ابوالقاسم قائم مقام، به سِمَت ناظمی کل سرکار فیض آثار حضرت رضوی علیه السلام تعیین شود. این خواسته، جامة عمل می پوشد و میرزا موسی خان به عنوان متولّی رسمی آستان قدس رضوی برگزیده می شود. اما نقل قول ها در مورد دورة تولیت او در حرم رضوی، مختلف است. برخی منابع، دورة تولیت او را در فاصلة سال های 1248 تا 1262 قمری می دانند؛ در حالی که پاره ای دیگر معتقدند که او از سال 1247 قمری، تولیت حرم رضوی را بر عهده گرفته است.

در مورد ویژگی های اخلاقی میرزا موسی خان آمده است که وی از متولّیان نیک نام آستان قدس رضوی بوده که در بند منافع شخصی خود نبوده است. چنان که تا حدود یک سال پس از انتصاب، مقام خود را ابراز نکرده و در جهت اصلاح، تعمیر و اجرای قانون در این آستان مقدس، تلاش و کوشش کرده است.
از جمله وقایع دوران تولیت او، شورشی است که در سال 1255 قمری علیه یهودیان ساکن مشهد رخ می دهد. در این ماجرا که در پی توهینی به مقدّسات اسلامی به وجود می آید، تنی چند از یهودیان شهر مشهد کشته می شوند. در پی این حادثه، دیگر یهودیان شهر به وحشت می افتند و مسلمان شوند. نقشی که میرزا موسی خان در این غائله ایفا می کند، مسلمان کردن یهودیان، هدایت اطفال آنان به مکتب خانه و مسترد نمودن اموال آنان پس از ایمان آوردنشان است که در برخی منابع تاریخی بدان اشاره شده است. گفته می شود که در این جریان، سیصد خانوادة یهودی ساکن مشهد به اسلام مشرّف می شوند.

دربارة نحوة مدیریت میرزا موسی خان فراهانی نقل شده است که وی تا زمانی که زنده بود، با مدیریتش مانع لجام گسیختگی های علنی آصف الدوله (حاکم مشهد) در امور آستان قدس رضوی می شده است؛ اما پس از درگذشتش، خودسری های آصف الدوله آشکار می شود و انتظام امور از میان می رود. در هر حال، از جمله اقدامات میرزا موسی خان در آستان قدس رضوی می توان به موارد زیر اشاره کرد:
تأسیس دارالشفای امام رضا در سال 1247 قمری در بازار مقابلِ مسجد جامع گوهرشاد؛
ایجاد مهمان سرا برای اِطعام زوّار و مساکین؛
احیای سقاخانة طلای نادری؛
تأسیس مکتب خانة اطفال سادات علوی در صحن و تهیة هزینة خوراک، پوشاک و تحصیل اطفال؛
تأمین هزینه های زوّار غریب و در راه مانده برای مراجعت و بازگشت به موطن خود؛
تعمیر بقعة مطهّر و اماکن متبرّکه و صحن؛
تنظیم امور خدّام و پایه گذاری پنج کشیک در آستان قدس رضوی؛
تنظیم امور دفتری و کشیکی؛
جاری کردن دوبارة نهر خیابان (این نهر از بالاخیابان وارد صحن سقّاخانه شده و پس از عبور از آن، وارد پایین خیابان می شده است)؛
ترمیم و تزیین صحن و گلدسته ها؛
تلاش در زمینة ساخت رواق دارالسعاده در سال 1259 قمری؛
ساخت درب نقره در محل کفشداری صحن کهنه، نزدیک ایوان طلا.
میرزا موسی خان، علاوه بر اقدامات یادشده، اقدام مهم دیگری نیز در طول دورة تولیت خویش انجام می دهد و آن این است  که پس از به دست آوردن طومار علی شاهی و جمع آوری مدارک قطعی، نسبت به موقوفاتی که در این طومار ذکر شده است، اقامة دعوی می کند. او این موضوع را در سفر خود به تهران با فتحعلی شاه قاجار در میان می گذارد و موافقت وی را جلب می کند. فتحعلی شاه، عدّه ای قشون را برای اجرای احکام و تصرّف املاک موقوفه به خراسان اعزام می کند. بدین ترتیب، غاصبان املاک که بیشترشان از رؤسای ایلات و عشایر بودند، مجبور به تخلیة موقوفات می شوند و میرزا موسی خان، املاک را به نفع آستان قدس رضوی تصرّف می کند.
میرزا موسی خان، سرانجام در ربیع الثانی 1262 قمری در 42 سالگی در مشهد وفات کرد و در رواق پشت سر مبارک به خاک سپرده شد.
 
 
 
منبع:
مجله دانشورز؛ ماهنامه فرهنگی اطلاع رسانی سازمان کتابخانه ها،موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی
  
کلید واژه ها:
شرح حال و اقدامات حاج میرزا موسی خان فراهانی , نخستین متولی باشی آستان قدس رضوی در دوره قاجار , حاج میرزا موسی خان فراهانی , نخستین متولی باشی آستان قدس رضوی , صحن کهنه , ایوان طلا صحن کهنه , رواق دارالسعاده , آستان قدس رضوی , صحن سقاخانه , مسجد جامع گوهرشاد , سقاخانه طلای نادری  
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
عبدالحسین بالاخیابانی، خادم ضریح
نواهنگ زیبای « شرف  پابوسی»
نواهنگ زیبای « شرف  پابوسی»
نواهنگ زیبای «محمل آرامش»
مجله نورالهدی
  • 1396/6/19 يكشنبه مجله نورالهدی
    به مناسبت گرامی‌داشت ایام با برکت دهه ولایت و امامت از سوی معاونت تبلیغات اسلامی آستان قدس رضوی، ویژه‌نامه فرهنگی«کبوتران حرم» منتشر شد.
    تازه های نشر
نظرات
ارتباط با ما
نشانی:مشهد مقدس حرم مطهر امام رضا علیه السلام صحن جامع رضوی ایوان غربی
تلفن:32214421
فکس:32212008
ایمیل:Razavi.aqr.ir
 
 
  • صفحه اصلی
  • درباره ما
  • سایت های مرتبط