• درباره ما
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی

    رضوان علم ، منظومه ای زیباشناسانه در تماشای انسان اشرف در آینه تمام نمای هستی است برای میل به بینهایت مطلق همراه با کملین و پیوستگان تا حقیقت مسجود بودن را در قوسین خلقت در بازگشت از هبوط به نظاره بنشیند . همراه با رضوان نظاره گر باشیم .

     
    ×
  • تماس با ما
    شما می توانید با پر کردن فرم زیر، ما را از نظرات خود در مسیر بهبود کیفیت این وب سایت مطلع سازید:

    فرم ارتباط با ما
    * نام و نام خانوادگي
    * پست الكترونيك
    * نظر
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
راهنما
بازگشت به خانه

درگاه خدمات فرهنگی تبلیغی حرم مطهر امام رضا علیه السلام | رضوان علم


  • فرم ثبت اطلاعات
    * نام و نام خانوادگی * شماره موبایل
    * نام استان * ایمیل
    نام شهرستان نام شهر در خارج از كشور
    تاريخ ثبت
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
  •  
  •  
  •  
  •  

ویژه نامه ها

اوقات شرعی

  اذان صبح
  طلوع خورشید
  اذان ظهر
  غروب خورشید
  اذان مغرب
اوقات به افق :


انواع انسان شناسی از منظر امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)

محمدجواد اخگری
 
چکیده:
با توجه به رویکردهای گوناگون در موضوع انسان شناسی، این سؤال مطرح میشود که در اندیشه امام خمینی (رحمة الله علیه) انسان شناسی از چه رویکردهایی برخوردار است و چه نسبتی بین این رویکردها برقرار است؟ با نظر به نگرش کل نگری امام (رحمة الله علیه) در انسان شناسی، اگرچه روش های دینی، فلسفی و عرفانی در مباحث انسان شناسی ایشان دیده میشود، اما فرضیه اصلی این مقاله آنست که روش انسان شناسی امام (رحمة الله علیه) روش تلفیقی است؛ بدین معنی که ایشان در هر رویکردی، سایر رویکردها را نیز مد نظر قرارداده اند. در روش تجربی رویکرد ایشان منتقدانه است.
واژگان کلیدی: انسان شناسی جزءنگر، انسان شناسی کل نگر، روش های انسان شناسی، انسان شناسی تلفیقی، امام خمینی (رحمة الله علیه)
 
طرح مسأله:
از جمله مسائل مهمی که در آثار و اندیشه امام خمینی (رحمة الله علیه) به چشم میخورد رویکردهای مختلف ایشان در موضوع انسان شناسی است تا آنجا که حتّی حل مشکلات سیاسی - اجتماعی را در گرو هدایت و اصلاح انسان ها از طریق تعالیم اسلامی دانسته اند (صحیفة امام، امام خمینی، ج21، ص226) و اشاره میکنند که رژیم های قبل از انقلاب به ویژه رژیم پهلوی درصدد از بین بردن انسانیت مردم ایران بودند. (صحیفة امام، امام خمینی، ج3، ص503)
بنابراین سؤال اصلی اینست که اولاً در انسان شناسی امام خمینی (رحمة الله علیه) چه رویکردها و روش هایی وجود دارد؟ و ثانیاً چه نسبتی بین این رویکردها برقرار است؟
در این مقاله با روش عقلی و رویکرد تحلیلی به دنبال پاسخ به این سؤالات هستیم و فرضیه ما اینست که روش امام (رحمة الله علیه) از نوع تلفیقی بوده است؛ بدین معنی که هر رویکرد را با توجه به سایر رویکردها مورد ارزیابی قرارداده اند.
با توجه به گستردگی مطالب در هر روش، تنها به ذکر نمونه یا نمونه هایی اکتفا شده است تا ویژگی های آن روش را آشکار سازیم.
 
1- تعریف انسان شناسی:
رویکردهای گوناگون سبب شده است تا تعاریف ارائه شده از انسان شناسی نیز متعدد گردد. در تعریف مشهور انسان شناسی، گفته شده است که: «هر منظومه ی معرفتی را که به بررسی انسان، بعد یا ابعادی از وجود او، یا گروه و قشر خاصی از انسان ها می پردازد میتوان انسان شناسی نامید.» (انسان شناسی، رجبی، ص16)
 
هر منظومه ی معرفتی را که به بررسی انسان، بعد یا ابعادی از وجود او، یا گروه و قشر خاصی از انسان ها می پردازد میتوان انسان شناسی نامید.
 
این تعریف، تعریفی جامع از انسان شناسی است که شامل تمامی رویکردها، روش ها، نگرش ها و ... به انسان میشود و با موضوع این مقاله که دربارة انواع انسان شناسی است نیز مرتبط است و لذا این تعریف مبنای مباحث بعدی خواهد بود.
 
2- انواع انسان شناسی:
انسان شناسی از دو جهت مختلف و با دو معیار متفاوت تقسیم بندی شده است که در اینجا این دو تقسیم را به صورت جداگانه با محوریت اندیشة امام خمینی (رحمة الله علیه) مورد بررسی قرار میدهیم:
 
2-1- انواع انسان شناسی به لحاظ نگرش:
اگر معیار انسان شناسی، نوع نگرشی باشد که در آن دنبال میکنیم شامل دو نوع انسان شناسی جزء نگر و کل نگر میشود.
در انسان شناسی کل نگر، انسان بطورکلی و با صرف نظر از بُعد، شرایط، زمان و مکان خاص مورد توجه است و لذا کلیت انسان مورد نظر است اما در انسان شناسی جزءنگر، بُعدی خاص از ابعاد انسان - مثلاً روان انسان در روانشناسی - مورد بررسی قرار گرفته و به پرسش های مربوط به آن پاسخ داده میشود. (انسان شناسی، رجبی، ص18-19)
در انسان شناسی کل نگر مسائلی چون: چگونگی پیدایش انسان، ماهیت انسان، حقیقت وجودی انسان، گرایش های انسان، هدف خلقت انسان، کرامت انسانی و... مطرح میشود، اما در انسان شناسی جزءنگر مسائلی چون: چگونگی تغییر و تحول جسم انسان، رفتارشناسی انسان، احساسات و عواطف انسانی، ذهن شناسی و ... مورد بررسی قرار میگیرند.
 
در انسان شناسی کل نگر مسائلی چون: چگونگی پیدایش انسان، ماهیت انسان، حقیقت وجودی انسان، گرایش های انسان، هدف خلقت انسان، کرامت انسانی و... مطرح می شود.
 
برخی از مهمترین مسائل و محورهای انسان شناسی کل نگر در انسان شناسی امام (رحمة الله علیه) به بیان زیر است:
از نظر امام خمینی (رحمة الله علیه)، انسان موجودی جامع و چند بعدی است (صحیفة امام، امام خمینی، ج4، ص8) و در عین برخورداری از شخصیت واحد، دارای مراتب سه گانه است که در آن مراتب سیر نموده و با حرکت جوهری از طبیعت به طرف تجرد و کمال سیر میکند. (تقریرات فلسفه، امام خمینی، ج3، ص317 و ص344) انسان دارای جسم و روح است، هرچند جسم و روح با هم وحدت دارند و یکی هستند (صحیفة امام، امام خمینی، ج6، ص344) و حقیقت و انسانیت انسان به روح اوست. (همان، ص247؛ ج8، ص462)
از نظر امام (رحمة الله علیه) نفس انسان در بستر طبیعت شکل گرفته و مولود عناصر طبیعت است. لذا موت انسان نیز به معنی استقلال نفس از بدن طبیعی است و استقلال نفس به اینست که خود را از آخرین مرتبة طبیعت برهاند. (تقریرات فلسفه، امام خمینی، ج3، صص75-68) بنابراین پیدایش نفس انسان به صورت جسمانی است، هرچند بقا و حیات ابدی آن روحانی است. (همان، ص124)
همچنین از نظر امام (رحمة الله علیه)، قوای نفس انسان چون سمع و بصر و غیره، از شئون نفس انسان است (همان، ص82) زیرا طبق اصل مهم و ضروری «النفس فی وحدتها کل القوی» نفس و قوای آن متحدند. (همان، ص273) هدف از خلقت انسان عبودیت خداست و عالم طبیعت عبادتگاه حق است. (آداب الصلوة، امام خمینی، ص102)
 
از بررسی اجمالی مباحث انسان شناختی امام خمینی (رحمة الله علیه) این نکته به دست می آید که عمدة مسائل مطرح شده در قالب انسان شناسی کل نگر میگنجد.
  
مهمترین نیاز فطری انسان عشق به کمال مطلق است و به تبع آن فطرتاً از هر نوع نقصی انزجار دارد و با توجه به اینکه کمالات مطلق تنها در خداوند متعال یافت میشود انسان فطرتاً عاشق جمال خداوند متعال است هر چند از آن غافل است. بنابراین خداوند متعال غایت الغایات است و اینگونه غایت خلقت انسان نیز بشمار میرود. (الطلب و الاراده، امام خمینی، صص85-87) کرامت و شرافت انسان به روح مجرد اوست که خداوند متعال آن را به خود نسبت میدهد و به جهت این شرافت است که ملائکه امر به سجدة بر انسان میشوند. (تقریرات فلسفه، امام خمینی، ج3، ص44-45)
امام (رحمة الله علیه) با توجه به این نکته که هدف از بعثت انبیاء را انسان سازی میدانند (جهاد اکبر، امام خمینی، ص12) معتقد میشوند که انسان باید از لحاظ تربیتی جهات معنوی خودش را تقویت کند تا در نتیجة آن جهات طبیعی اش نیز قوی شود. (صحیفة امام، امام خمینی، ج19، ص357)
از بررسی اجمالی مباحث انسان شناختی امام خمینی (رحمة الله علیه) این نکته بدست می آید که عمده مسائل مطرح شده در قالب انسان شناسی کل نگر میگنجد، چرا که مباحث ایشان، منطبق بر این نوع نگرش است.
بنابراین، میتوان نتیجه گرفت که اگر ایشان در خلال مباحث انسان شناختی خود، نگرش جزءنگر داشته اند همچون بحث از انسان تربیت یافته ی غربی در جهان غرب (صحیفة امام، امام خمینی، ج8، صص95-97) یا بحث از بعد مادی انسان (همان، ج4، ص8-9) در راستای نگرش کل نگر است.
 
انسان شناسی از لحاظ روش های بررسی و مطالعه انسان شامل موارد چهارگانه زیر است: 1-انسان شناسی دینی(وحیانی)، 2- انسان شناسی فلسفی، 3- انسان شناسی عرفانی، 4- انسان شناسی طبیعی(تجربی).
 
در تأیید این نتیجه، میتوان به نظر امام (رحمة الله علیه) در خصوص شناخت هر دو مرتبة غیب و شهادت انسان اشاره کرد که اگر تنها یک مرتبه انسان شناخته شود، شناختی ناقص است (تقریرات فلسفه، امام خمینی، ج3، ص326-327) یا این مطلب که انسان در مکتب انبیاء و دین اسلام به صورت جامع - از مرتبة طبیعت تا مرتبة روحانیت و فوق روحانیت - تربیت میشود. (صحیفة امام، امام خمینی، ج8، ص413-414)
 
2-2- انواع انسان شناسی از لحاظ روش:
اگر معیار و جهت بررسی انسان شناسی، روش های گوناگون بررسی و مطالعه انسان باشد، در اینصورت انسان شناسی شامل انواع چهارگانه زیر است:
  1. انسان شناسی دینی (وحیانی)،
  2. انسان شناسی فلسفی،
  3. انسان شناسی عرفانی،
  4. انسان شناسی طبیعی (تجربی).
 
اکنون هر یک از این روش های چهارگانه، با تکیه بر اندیشة امام خمینی (رحمة الله علیه) مورد بررسی قرار میگیرند:

1) انسان شناسی دینی یا وحیانی:
این نوع انسان شناسی، با روش نقلی به بررسی ماهیت انسان از نظرگاه متون دینی چون قرآن کریم، روایات معصومین (علیهم السلام)، کتاب مقدس و... می پردازد.
مهمترین رویکرد امام خمینی (رحمة الله علیه) در مباحث انسان شناسی رویکرد دینی و وحیانی است، به گونه ای که میتوان آن را اساس سایر رویکردها دانست. در این راستا، قرآن کریم به عنوان مهمترین منبع دینی نقش ویژه ای دارد.
شاید مهمترین مباحث انسان شناختی امام (رحمة الله علیه) مباحث مربوط به فطرت انسان باشد که الهام گرفته از آیات قرآن به ویژه آیه فطرت (روم: 30) است.
 
مهمترین رویکرد امام خمینی در مباحث انسان شناسی رویکرد دینی و وحیانی است، به گونه ای که میتوان آن را شالودة سایر رویکردها دانست.
 
در انسان شناسى قرآنى امام خمینی (رحمة الله علیه) انسان اگرچه مفطور به توحید و معارف حقه است، ولى از ابتداى ولادت با تمایلات و شهوات حیوانى رشد و نمو مى کند و تنها تفاوتى که این حیوان با سایر حیوانات دارد، در قابلیت انسان شدن است. (شرح چهل حدیث، امام خمینی، ص168) این حیوان زمانى به عرصه انسانیت گام مى نهد که بیدار شود و به فطرت الهیِ خود آگاه گردد و این بیدارى، اولین منزل انسانیت است. (همان، ص98)
امام (رحمة الله علیه) بر اساس آیه: «و لاتکونوا کالذین نسوا الله فأنساهم أنفسهم اولئک هم الفاسقون» (حشر: 19) مقصد انسان را خداوند میدانند که به اندازه دورى و فراموشى از این مقصد اعلى، از انسانیت خویش دور می افتد.
از مهارت های امام (رحمة الله علیه) استفاده و برداشت نکاتی دقیق از آیات قرآن در تبیین های انسان شناختی است که با توجه به نگرش کلی و ناشی از تأملات فلسفی - عرفانی ایشان است.
مثلاً ایشان احتمال میدهد آیة شریفه «فامّه هاویة» (قارعه: 9) اشاره به این مطلب باشد که انسان مولود عالم طبیعت و فرزند نشئة دنیاست، لذا از بدو خلقت در غلاف طبیعت تربیت شده و کم کم احکام طبیعت بر آن احاطه میکند. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی، ص78) یا با الهام از آیة «إخلاد إلى الارض» (اعراف: 176) خلود در جهنم را تابع انطفاء نور فطرت میدانند. (همان، ص45)
 
از انواع مهم انسان شناسی در اندیشه امام خمینی (رحمة الله علیه)، انسان شناسی دینی است که قرآن و سنت در آن نقش اساسی دارند، هر چند از صبغه های عقلانی و عرفانی خالی نیستند.
 
ایشان، رویکرد فلسفی و عرفانی را در تفسیر آیة «هو الاوّل و الآخر و الظاهر و الباطن و... » (حدید: 3) به کار برده و آن را اینگونه تفسیر می نمایند که دست تربیت حق تعالى در تمام مراتب هستی به تربیت انسان پرداخته است و لذا مراد از ضمیر «هو» در آیه را انسان میدانند، یعنی: «الانسانُ هو الاوّل و الآخر». (آداب نماز، امام خمینی، ص262) یعنی همان حقیقت انسان یا همان انسان کامل که تجلی حق تعالی است و صفات حق تعالی را چون اول، آخر، ظاهر، باطن و ... در خود متجلی ساخته است.
همانطور که در این عبارات ملاحظه میشود، امام (رحمة الله علیه) با مبنا قرار دادن آیات قرآن و استفاده از روش های مختلف در تفسیر آیات، مفاهیم دینی دربارة انسان را توسعة مفهومی داده و نکات جدیدی از آنها بدست می آورند.
امام خمینی (رحمة الله علیه) خود تأکید فرموده اند که «قرآن آمده است که انسان را انسان کند». ایشان تمام عبادات و ادعیه را وسیله ای برای تکامل عقلی و ظهور انسانیت انسان میدانند؛ وسیله اى میدانند براى اینکه انسان بالقوه فعلیت یافته و انسان طبیعى، انسانی الهى شود. (تفسیر سوره حمد، امام خمینی، ص174)
بنابراین از انواع مهم انسان شناسی در اندیشه امام خمینی (رحمة الله علیه)، انسان شناسی دینی است که قرآن و سنت در آن نقش اساسی دارند، هر چند از صبغه های عقلانی و عرفانی خالی نیستند.
 
2) انسان شناسی فلسفی:
اگر ماهیت انسان به صورت کلی و با روش عقلی و از راه تعقل و اندیشة فلسفی مورد بررسی قرار گیرد بدان «انسان شناسی فلسفی» میگوییم چرا که فیلسوف به دنبال شناخت مفاهیم کلی است. (چیستی انسان شناسی، خسروپناه، ص42؛ انسان شناسی، رجبی، ص18)
این نوع مطالعه انسان از چند ویژگی برخوردار است:
اولاً چون مستدل است از قطعیت و یقین برخوردار است.
ثانیاً به جهت کلیت از جامعیت برخوردار است و شامل تمامی افراد و مصادیق انسانی میشود.
ثالثاً به جهت بررسی کلی ماهیت انسان از مباحث جزئی و شخصی به دور است.
 
از بررسی اجمالی دیدگاه های انسان شناختی امام خمینی (رحمة الله علیه) این نتیجه بدست می آید که عمدة مباحث انسان شناختی ایشان به ویژه در مجموعه «تقریرات فلسفی»1 با روش فلسفی مستدل گردیده است، به گونه ای که این مباحث، پشتوانة انسان شناسی دینی و عرفانی قرار گرفته است.
از جملة مهمترین مباحث انسان شناسى با این روش، مباحث مربوط به نفس ناطقه انسان است. از نظر امام (رحمة الله علیه)، نفس انسانی اگرچه حقیقتی واحد است، امّا داراى سه مرتبه (سه نشئه) مى باشد که عبارتند از:
  • نشئه دنیوى و ظاهرى، که مظهر آن حواس ظاهرى انسان است و به بدن جسمانى نزدیک است.
  • نشئه برزخى، که مظهر آن حواس باطنی است و بدن برزخى یا قالب مثالى به آن نزدیک است.
  • نشئه غیبى باطنى، که مظهر آن قلب و شؤون قلبیه است.
هر یک از این مراتب نسبت به مرتبه بعدى ظاهریت و نسبت به مرتبه قبلى خود باطنیت دارد و آثار و خواص و انفعالات هر مرتبه اى به مرتبه دیگر سرایت مى کند. (شرح چهل حدیث، ص386؛ آداب الصلوة، ص85-86؛ تقریرات فلسفه، ج3، ص305)
 
از جملة مهمترین مباحث انسان شناسى با روش فلسفی، مباحث مربوط به نفس ناطقه انسان است.

همچنین، نفس انسان از قوای چهارگانه ای برخوردار است که عباتند از:
قوه عاقله: قوه اى روحانى که به حسب ذات مجرد است و به حسب فطرت، مایل به خیرات و کمالات.
قوّه واهمه (قوه خیالیه): نقطة مقابل قوه عاقله است -که به آن قوه شیطانی نیز میگویند - و تا زمانى که تحت نظام عقلی در نیامده و مسخّر نفس مجرّد نگردیده است به حسب فطرت متمایل به دنیا است. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی، ص21؛ تقریرات فلسفه، ج3، ص355)
قوّه غضبیه: غضب براى حفظ بقای شخصی و نوعی و برای دفع ضررها و مفاسد و برای مبارزه با موانع تکامل چون خوف، ضعف، تنبلی و ... است. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی، صص241-245)
قوّه شهویّه: این قوّه مبدأ امیال است و برای حفظ شخص انسان در عالم طبیعت و برای ابقای نوع و حفظ آن و تشکیل خانواده و تربیت نفوس ناقصه است. (همان، ص278-280)
اگرچه نفس انسان دارای قوای متعدد است اما در مرتبة عقلی تمامی این قوا با یکدیگر متحدند. (تقریرات فلسفه، ج3، ص273)
نکته محورى در انسان شناسى فلسفی امام خمینى (رحمة الله علیه) طبق اصل مختار بودن انسان، سیر و حرکت ارادى انسان است و این که انسانیت انسان با آزادى او ارتباطى سخت پیدا مى کند، چرا که سرنوشت انسان در گرو نحوة اختیار و انتخاب اوست.
از نظر امام (رحمة الله علیه)، انسان تنها موجودى است که در فرآیند آفرینش خویش مؤثر است و تنها موجودى است که با اختیار و اراده اش، سرنوشت و ماهیت خویش را تعیّن مى بخشد.
 
از بررسی اجمالی دیدگاه های انسان شناختی امام خمینی (رحمة الله علیه) این نتیجه بدست می آید که عمدة مباحث انسان شناختی ایشان با روش فلسفی مستدل گردیده است.
 
به همین دلیل است که ایشان، «عزم» را جوهره انسانیت و فصل ممیز انسان از حیوانات و بلکه از همه موجودات مى داند. آگاهى و یقظه انسان نیز مقدمه به فعلیت رسیدن عزم است تا اینکه عمل براساس عزم و اراده شکل یابد. (شرح چهل حدیث، امام خمینی، ص7 و ص174)
ایشان بر اساس روایتی که ازحضرت عیسى (علیه السلام) نقل شده است2، برای این آگاهى و عزم براى حرکت به سوى مقصد اصلى، تعبیر «ولادت ثانویه» یا «ولادت ملکوتیه» را بکار مى بردند، بدین ترتیب که حقیقت انسان در ولادت اول، حیوان محض متولد مى شود و در ولادت دوم، انسان. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص66؛ شرح چهل حدیث، ص169-168)
 
3) انسان شناسی عرفانی:
اگر شناخت انسان از طریق سیر و سلوک عرفانی و با دریافت شهودی انجام گیرد به آن «انسان شناسی عرفانی» گفته میشود. (انسان شناسی، رجبی، ص17) در انسان شناسی عرفانی از راه علم حضوری به مطالعه و بررسی انسان و معرفی انسان کامل و همچنین نحوة دستیابی انسان به کمال پرداخته میشود. (چیستی انسان شناسی، خسروپناه، ص41)
مباحث مربوط به حقیقت وجود انسان و ارتباط انسان و خدا در آثار عرفانی امام (رحمة الله علیه) به ویژه کتاب «مصباح الهدایة»3 با این روش ارائه شده است.
اهمیت مباحث انسان شناختی عرفانی در اینست که این مباحث کلید حل بسیاری از غوامض پیچیدة فلسفی است و در عین حال مبین تأویل آیات و راه گشای فهم دقیق بسیاری از روایات درباره انسان شده است. بنابراین روش عرفانی مکمل روش های قبلی (دینی و فلسفی) در انسان شناسی امام (رحمة الله علیه) است.
 
اهمیت مباحث انسان شناختی عرفانی در این است که این مباحث کلید حل بسیاری از غوامض پیچیدة فلسفی است.
 
از جملة مهمترین مسائل انسان شناختی عرفانی امام خمینی (رحمة الله علیه)، مسألة خلافت و مظهریت انسان است.
از نظر امام (رحمة الله علیه)، انسان مظهر اسم الله الاعظم است، و چون اسم اعظم حق تعالی جامع همه مراتب اسماء و صفات است، حقیقت انسان نیز اینگونه است و از چنین جامعیتی برخوردار است. (مصباح الهدایه، امام خمینی، ص71)
ایشان معتقدند که انسان واجد تمام مراحل و مراتب خلقت است. (آداب نماز، ص310) از پایین ترین مرحله طبیعت تا بالاترین مراتب روحانیت و ملکوت و جبروت. و همین امر باعث اختلاف شدید انسان ها شده است. ایشان آیة «لقد خلقنا الانسانَ فی أحسن تقویم، ثم رددناه أسفل سافلین» (تین: 4-5) را به گسترده وجودی انسان از احسن تقویم (نیکوترین اعتدال) تا اسفل سافلین (پست ترین پست ها) تفسیر می نمایند. و این آیه قرآن: «وعلّم آدم الأسماء کلَّها» (بقره: 31) را بدین معنى میگیرند که تمام اسماء یعنی تمام مراتب عینیه، مثالیه، حسیّه، عوالم غیب وعوالم شهادت همگى در انسان وجود دارند. (شرح دعاى سحر، صص37-40)
از جملة مباحث عرفانی در انسان شناسی امام (رحمة الله علیه)، جایگاه قلب انسان به عنوان یکی از الطاف الهیه و از جنود الهیه است. (سرالصلوة، امام خمینی، ص20 و ص68)
ایشان با استفادة از روایات، قلب را محل تجلی خدا به شمار آورده (صحیفة امام، امام خمینی، ج12، ص428) و چون انسان را آینة اسم جامع حق که جامع جمیع تجلیات اسمائیه است میدانند نتیجه میگیرند که هزار اسم کلی الهی بر قلب انسان هزار تجلی خواهد داشت و قلب انسان که قابل این تجلیات است، خود مظهر جمیع اسمای الهی و به طریق کلی، مظهر هزار اسم است. (سرالصلوة، امام خمینی، ص22-23)
 
قوت استدلال امام (رحمة الله علیه) در مباحث انسان شناسی دینی و فلسفی مدیون رویکرد عمیق عرفانی ایشان است.
 
امام خمینی (رحمة الله علیه) قلب را مرکزِ حقیقتِ فطرت دانسته و برای آن دو وجهه قائل میشوند: وجهه ای که به عالم غیب و روحانیت باز میشود و دیگری که به عالم شهادت و طبیعت است. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، امام خمینی، ص78) ایشان با استفاده از روایت: «إذا فسد العالِم فسد العالَم»4 این نکته را در نسبت بین عالِم و عالَم به دست می آورند که قلب شخص عالِم، عالَم صغیر است و خود عالِم، قلب عالَم کبیر است و اینگونه است که با فاسد شدن قلب عالِم، عالَم کبیر به فساد و تباهی کشیده میشود. (آداب الصلوة، امام خمینی، ص103)
این نمونه ها کافی است تا معلوم شود که قوت استدلال امام (رحمة الله علیه) در مباحث انسان شناسی دینی و فلسفی مدیون رویکرد عمیق عرفانی ایشان است.
 
4) انسان شناسی طبیعی (تجربی):
در این نوع انسان شناسی که به انسان شناسی علمی نیز معروف است، انسان به روش تجربی مورد بررسی قرار میگیرد و در حال حاضر چنین روشی شامل همه رشته های علوم انسانی میشود. (چیستی انسان شناسی، خسروپناه، ص40) با توجه به اینکه در روش تجربی، انسان تنها از بعد ظاهری و مادی مورد بررسی قرار میگیرد، چنین روشی نمی تواند به شناخت جامع و دقیق از انسان دست یابد. اگرچه عمدة مباحث انسان شناختی غرب با توجه به غلبة مادیگری در جهان غرب به این جهت سوق یافته است.
بنابراین، نگاه امام خمینی (رحمة الله علیه) به چنین روشی، با رویکرد انتقادی است.
 
دیدگاه امام خمینی (رحمة الله علیه) به انسان شناسی تجربی، با رویکرد انتقادی است.

امام (رحمة الله علیه)، مدعیان شناخت انسان در جهان را مخاطب قرار داده، میفرمایند که اینها تنها ظاهر انسان را شناخته اند و حتی همین ظاهر را هم به طور کامل نشناخته اند بلکه تنها شبحی از حیوانیت انسان را شناخته اند و گمان میکنند که انسان همین است. (صحیفة امام، امام خمینی، ج8، ص434)
امام (رحمة الله علیه) معتقدند که مکاتب غیر توحیدی، انسان را در بعد حیوانی اش خلاصه کرده اند و تمام برنامه هایی که برای انسان آورده اند، جهت تأمین همین بعد است. (همان، ج4، ص8-9؛ ج9، ص288-289) در حالیکه انسانِ به خاطر حجم مادی، انسان نیست؛ چرا که این حجم مادی را سایر حیوانات، حتی بیشتر از آن را هم دارند (همان، ج10، ص245). بلکه انسانیتِ انسان به معنویت اوست. (همان، ج8، ص262)
از نظر امام (رحمة الله علیه)، شناخت غیرالهی نسبت به انسان، شناختی محدود به حدود طبیعت و لذا ناقص است. زیرا در این شناخت تنها به احتیاجات طبیعی و جسمانی انسان توجه شده است و در مقابل آن شناخت توحیدی و الهی به انسان، شناختی همه جانبه است. ایشان در تعلیل چنین نگرشی میفرمایند که در مکاتب مادی و غیر توحیدی تنها حفط دنیا مورد توجه است. (همان، ج7، ص287)
 
3- انسان شناسی تلفیقی:
همانطور که اشاره شد، مهمترین رویکرد امام خمینی در مباحث انسان شناسی رویکرد دینی و وحیانی است، به گونه ای که میتوان آن را اساس سایر رویکردها دانست. استدلال های ایشان در این موضوع نیز به روش فلسفی است به گونه ای که سعی میکنند هر بحث دینی و هر اشاره عرفانی مستدل به دلیل عقلی باشد.
 
روش امام خمینی (رحمة الله علیه) در موضوع انسان شناسی، روش تلفیقی است.
 
در عین حال روش عرفانی ایشان در موضوع انسان شناسی - که نشان دهندة اوج معنویت ایشان نیز هست - ضمن اینکه کمبودهای عقلی روش فلسفی را تکمیل مینماید به فهم دقیق آیات و روایات نیز کمک نموده است. با این توضیحات، میتوان روش انسان شناسی امام خمینی (رحمة الله علیه) را روشی تلفیقی دانست.
 
4- جمع بندی و نتیجه:
با توجه به نگرش کلی انسان شناختی امام خمینی (رحمة الله علیه)، اگرچه در میان اندیشه های انسان شناختی ایشان، رویکردهای مختلف دینی، فلسفی و عرفانی یافت میشود، اما هیچ یک از این روش ها نمیتواند به تنهایی گویای روش خاص ایشان باشد، بلکه انسان شناسی ِامام خمینى (رحمة الله علیه) نقطه برخورد و اتصال روش های عرفانى، فلسفى و دینى است، که از آن با رویکرد تلفیقی یاد کردیم، بدین صورت که شالوده و اساس انسان شناسی ایشان دینی و مبتنی بر قرآن و روایات است، اگرچه در مقام استدلال مؤید به روش عقلی و در مقام استنتاج برگرفته از روش عرفانی است.
 
 
فهرست منابع:
1- آداب الصلوة؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1372.
2- آداب نماز؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1370.
3- انسان شناسی؛ رجبی، محمود، قم، موسسة آموزشی - پژوهشی امام خمینی، 1379.
4- تفسیر سوره حمد؛ امام خمینى، روح الله؛ چاپ اول، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1375.
5- تقریرات فلسفه؛ امام خمینى، روح الله؛ تهیه و تنظیم: عبدالغنی اردبیلی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1381.
6- جهاد اکبر؛ امام خمینی، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378.
7- چیستی انسان شناسی؛ خسروپناه، عبدالحسین، انسان پژوهی دینی، سال هفتم، شماره24، پاییز و زمستان89، صص35-56.
8- سرالصلوة، معراج السالکین و صلوة العارفین؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی، 1369.
9- شرح چهل حدیث؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378.
10- شرح حدیث جنودِ عقل و جهل؛ امام خمینى، روح الله؛ چاپ سوم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى،1377.
11- شرح دعای سحر؛ امام خمینى، روح الله؛ چاپ اول، تهران، انتشارات تربت، 1376.
12- صحیفه امام؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378.
13- الطلب و الارادة؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1379.
14- مصباح الهدایة إلى الخلافة و الولایة؛ امام خمینى، روح الله؛ چاپ سوم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1376.
 
 
------------------------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. این مجموعه شامل درس ها و مباحث فلسفی امام خمینی (رحمة الله علیه) است که به همت یکی از شاگردان ایشان «عبدالغنی اردبیلی» در سه جلد گردآوری و منتشر گردیده است و مباحث انسان شناسی، عمدتاً در جلد سوم این اثر آمده است.
2. «لن یلج ملکوت السماء من لم یولد مرّتین: کسی که دوباره متولد نشود به ملکوت آسمان ها راه نخواهد یافت» (شرح اصول کافى، ملاصدرا، ج1، ص361 و ص417).
3. عنوان کامل کتاب: «مصباح الهدایة إلی خلافة و الولایة» است که دربارة مقام عرفانی انسان کامل است. این اثر توسط مرحوم استاد «سید احمد فهری» به فارسی ترجمه گردید.
4. مضمون این روایت به صورت زیر در غررالحکم آمده است: «زلّة العالم تفسد العوالم» (شرح غررالحکم، آمدی، ج4، ص109)

 



 
امتیاز دهی
 
 

نسخه قابل چاپ
  • ارسال به دوستان
نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 
 
امتیاز دهی
 
 

مطالب مرتبط

حضرت فاطمه زهرا «سلام الله علیها»، همتای قرآن
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و مباهله با کفر
  • 1392/12/26 دوشنبه مجموعه مقالات : حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در آیینه وحی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و مباهله با کفر
    مباهله یا نفرین کردن یکی از حوادث صدر اسلام است که پیامبر اکرم (صلی الله علیه واله) به منظور نفی اعتقاد مسیحیان نجران به الوهیت عیسی (علیه السلام)، به آن اقدام کرد. طبق فرمان خدا هر دو طرف می بایست از میان مردان، زنان و کودکان عده ای را به همراه می بردند؛ به اعتقاد علمای شیعه و معظم اهل سنت، حضرت رسول (صلی الله علیه واله) اهل بیت خود یعنی علی بن ابی طالب، فاطمه و حسنین (علیهم السلام) را با خود بردند. پرسش این است جایگاه حضرت زهرا (سلام الله علیها) در این حادثه چه بود؟ در این مقاله اثبات می شود که این برترین و مقربترین زنِ عالم، نقش بی بدیلی داشته است.
تداوم حضور انسان کامل
  • 1392/10/29 يكشنبه پیامبر اعظم ، محور وحدت عالم هستی تداوم حضور انسان کامل
    از آنجا که فیض الهی همواره استمرار دارد، حضور انسان کامل نیز همواره تدوام خواهد یافت. حال سؤال این است که انسان کامل چگونه واسطه ایجاد و بقای عالم است؟ و این واسطه در هر زمانی اختصاص به چه کسی دارد؟ طبق قاعدة امکان اشرف، انسان کامل به عنوان علّت فاعلی و غایی، واسطة ایجاد عالم است. بر اساس منطق قرآن و نیز برهان، انسان کامل واسطة بقاء نیز هست. همچنین با توجه به صفت حکمت الهی و مطابق قاعدة لطف، مصداق حقیقی انسان کامل و واسطة فیض الهی در هر زمان امام معصوم است که در زمان حاضر مصداق آن امام زمان (علیه السلام) است.
انسان کامل مظهر رحمانیت الهی
  • 1392/10/28 شنبه پیامبر اعظم ، محور وحدت عالم هستی انسان کامل مظهر رحمانیت الهی
    انسان کامل در مکتب اسلام، مظهر تمام نمای اسماء و صفات الهی است که گام در صراط مستقیم الهی نهاده و به مقصد رسیده است. از آنجایی که خداوند متعال به مقتضای رحمت عام خود، خواستار هدایت نوع بشر است، با معرفی مصادیق انسان کامل در هر زمان و امر به پیروی و الگو گیری از آنها، بشر را در مسیر هدایت به دست بهترین بندگان خود سپرده و به این ترتیب، رحمانیت خود را در حد اعلی به ظهور رسانده است. اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام از جملة بارزترین مصادیق انسان کامل اند که در رأس این هرم هدایتی قرار گرفته و خداوند از طریق ایشان، جملة بشریت را تحت رحمت خاصة خود گرد آورده است.
انسان کامل ، اُسوه حسنه
  • 1392/10/27 جمعه پیامبر اعظم ، محور وحدت عالم هستی انسان کامل ، اُسوه حسنه
    انبیاء و اولیاء الهی و در رأس همة آنها وجود مقدس پیامبر اسلام و ائمة اثنی عشر علیهم السلام به جهت اتصال به دریای بی کران اسماء و صفات الهی و بهره مندی از حد اعلای فضائل انسانی در جایگاه انسان های کامل، ریسمان محکمی هستند که بشریت با چنگ زدن به آن، امنیت خاطر و آرامشی را در حیات فردی و اجتماعی خود، تجربه خواهد کرد به طوری که در هیچ طریق دیگری نظیر آن را نخواهد یافت. انسان کامل به عنوان الگویی تمام عیار، در تمامی حوزه های حیات بشری از جمله اعتقادات، سیاست، حکومت، اقتصاد، علم، اخلاق و امنیت مشعل هدایتی برای وصول بشر به سعادت حقیقی خواهد بود.
امام على(ع):امروز تنها عید کسى است که خداوند روزه‏اش را پذیرفته و شب زنده‏دارى‏اش را سپاس گزارده است . نهج البلاغه حکمت 428