خدمات

سایت فرهنـگی تبلیـغی حـرم مطهـر رضـوی

ارسال به دوستان
 
ارسال به دوستان
  • ارسال به دوستان
  • اضافه كردن به ليست دلخواه مرورگر
  • تعیین صفحه پیش فرض مرورگر
  • چاپ
  • آر.اس.اس
  • آمار بازدید
    تعداد بازدید از سایت: 148850739
    تعداد بازدید این صفحه: 640411
    در امروز: 103958

نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 
×
سه شنبه 12/11/1395
سکه های اسلامی در موزه مرکزی آستان قدس رضوی 

  یادگاری، پر ماجرای تاریخی

گنجینه سکه مجموعه ای شامل چندین هزار سکه مربوط به دوره های مختلف تاریخی است که در طبقه منهای یک موزه مرکزی در معرض دید عموم قرار گرفته است. سکه های موجود در موزه آستان قدس رضوی به ترتیب زمانی متعلق به دوره ها و سلسله های عرب-ساسانی، اموی و عرب- طبرستانی، عباسی، صفاریان، سامانیان، زیاریان، آل حمدان، آل بویه و غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، اتابکان زنگی، آل مظفر، آل جلایر، سربداران، تیموریان، قره قویونلوها و آق قویونلوها، صفویان، افشاری و قاجار است  
 

سکه تنها یک شیء به جامانده از گذشته نیست بلکه بخشی است از تاریخ که در گذشت اعصار به جا مانده و حکایتی است ناتمام از مردمانی که زمانی در این روزگار می زیسته اند؛ هر سکه می تواند حرفها داشته باشد از شادی ها و غم های یک ملت، از جنگ ها، پیروزی ها و شکست ها.
آنچه سکه ها را در نظر جالب و دیدنی می نماید همین حکایت های پنهان در پشت خطوط و نگاشته های آن است در حرم علی بن موسی الرضا علیه السلام نیز که میعادگاه دل های عاشقان با امامشان است سکه ها و حکایت هایشان در بخشی از موزه مرکزی چشم نواز دیدگان دوستداران آن امام همام هستند اما داستان رسیدن سکه ها به حرم داستان زیباییست از ارادت برخی از زائران و مجاوران حضرت که به رسم ادب و احترام و عشق به ایشان این سکه ها را که به جا مانده از اعصار گذشته است تقدیم حضرتش نموده اند؛ بخشی از آنها نیز توسط آستان قدس رضوی خریداری شده است و بدین ترتیب مجموعه ای زیبا و دیدنی از سکه ها را به وجود آورده که در نوع خود بی نظیر است. این مجموعه که شامل چندین هزار سکه مربوط به دوره های مختلف تاریخی است در طبقه منهای یک موزه مرکزی در معرض دید عموم قرار گرفته است.
این سکه ها متعلق به دوره های مختلف تاریخی هستند و ما برآنیم که در مورد سکه هایی که پس از ورود اسلام رایج شده و هم اکنون در این مجموعه قرار دارند مطالبی را عنوان نماییم.
در ابتدا لازم به توضیح است که مسلمانان در ابتدای گسترش قلمرو خود ضرب سکه نداشتند و این سبب می شد پس از فتح سرزمینی از پول رایج آن کشور استفاده کنند؛ زمانی نیز که ایران به دست مسلمانان فتح شد در ایران ضرب سکه های ساسانی ادامه یافت؛ دکتر علی یحیایی در کتاب «گنجینه» در مورد علل این امر می نویسد: «پیوستگی زندگی اقتصادی و اداری اواخر دوره ساسانی با نخستین سال های حکومت مسلمانان در ایران، سکه های عرب ساسانی تقلیدی بودند، زیرا که آن ها مطمئنا توسط همان کسانی طراحی و ضرب می شدند که همین وظیفه را در اواخر دوران ساسانی بر عهده داشتند؛ پس از مدتی و بیشتر از نیمه دوم سده اول اندک اندک شعایر اسلامی و حاکمان در کنار نام و آرایه های ساسانی ظاهر شدند و جای نام های قبلی را گرفتند و سکه ها به کلی اسلامی شدند».
 
 سکه های موجود در موزه آستان قدس رضوی به ترتیب زمانی متعلق به دوره ها و سلسله های عرب-ساسانی، اموی و عرب- طبرستانی، عباسی، صفاریان، سامانیان، زیاریان، آل حمدان، آل بویه و غزنویان، سلجوقیان، خوارزمشاهیان، ایلخانان، اتابکان زنگی، آل مظفر، آل جلایر، سربداران، تیموریان، قره قویونلوها و آق قویونلوها، صفویان، افشاری و قاجار است؛ که در ادامه به بررسی سکه ها ی موجد در موزه مرکزی آستان قدس رضوی در هر یک از این دوره های تاریخی می پردازیم:
عرب-ساسانی و عرب-طبرستانی این سکه ها شامل شانزده درهم نقره و یک عدد سکه مسی است که میان سال های 75-139ق ضرب شده اند؛ چون مسلمانان در آستانه فتوحات خود، ضرب سکه نداشتند، ناگزیر برای مدتی در سرزمین های متصرفی به ضرب سکه های ساسانی یا رومی به صورت تقلیدی پرداختند. از این رو سکه های عرب-ساسانی به سکه هایی اطلاق می شود که نقش شاهان و آتشدان، تاج و خط پهلوی یا نمادهای ساسانی و یا ترکیبی از این نماده و نمادهای اسلامی را بر خود دارند.
عرب-طبرستانی
سکه هایی هستند که حاکمان محلی طبرستان و یا حاکمان عرب اعزامی خلفای اموی یا عباسی،
تا حدود سال 180ق، در این منطقه ضرب کرده اند؛ از دوره اموی 53 سکه درهم، متعلق به زمان ولید بن عبدالملک تا مروان بن محمد در موزه موجود است. سکه های دوره عباسی در موزه مرکزی شامل 42 سکه نقره و طلا مربوط به زمان خلافت ابوالعباس سفاح تا مقتدر است که در فاصله سال های 133-320ق در کوفه، مدینه السلام(بغداد)، محمدیه(ری)، جی(اصفهان)، مصر، بصره، اهواز، سمرقند، عباسیه و واسط ضرب شده و سکه های ولایتعهدی حضرت رضا(ضرب اصفهان و سمرقند ) را نیز شامل می شود.
در نواحی مختلف ایران، از سال 205ق تا آغاز حکومت سلجوقیان در حدود 450ق، سلسله های محلی نیمه مستقل و مستقلی شامل طاهریان، صفاریان، علویان طبرستان، زیاریان، آل بویه، غزنویان و آل حمدان روی کار آمدند. در میان سکه های معرفی شده موزه، از دوره طاهریان(205-259ق) . علویان طبرستان سکه ای یافت نشد؛
دوره صفاریان
اما از دوره صفاریان در موزه، یک سکه از یعقوب لیث به تاریخ 261 و یکی از ابوجعفر صفاری به تاریخ 321ق در معرض نمایش است.
دوره سامانی
از این دوره یازده سکه طلا و نقره در موزه معرفی شده که در فاصله سال های 322 تا 384ق در نیشابور، شوش، بخارا، سمرقند و بلخ ضرب شده اند.
دوره آل زیار
از آل زیار یک سکه طلای منحصر به فرد از مردآویج زیاری، ضرب ماه البصره، در منتهی الیه قلمرو او به تاریخ 322ق و نیز سکه نقره ای از ابومنصور بیستون در موزه معرفی شده است.
دوره آل بویه


اولین سکه طلای حکومت شیعی ایران «سلسله آل بویه» سکه طلای مجدالدوله

با پنجاه سکه طلا و نقره بیشترین تعداد سکه را در موزه آستان قدس به خود اختصاص داده است؛ کار ضرب سکه در این خاندان مشخصا از 322ق، با علی بویه در شیراز و سیراف آغاز شد و تا 445ق که ملک رحیم آخرین امیر بویهی در عراق سکه زد، ادامه یافت.
لازم به ذکر است که یکی از کامل ترین پژوهش های سکه شناسی درباره آل بویه به همت لوک تردول در سال 2001 نوشته شده و از سوی موزه آشمولین انگلیس منتشر شده است. عنوان این پژوهش مهم و ارزشمند سکه های آل بویه: قالب های فراموش شده322-445 ه.ق(Buyid Coinage: A Die Corpus,322-445              A.H)
است. نویسنده این کتاب که کارمند موزه آشمولین بوده، آن را طی یک دهه (1990-2000) با مطالعه بر روی مجموعه های سکه موجود آل بویه در موزه ها یا نزد مجموعه داران آمریکایی، اروپایی و آسیایی (به استثنای ایران) و با بهره گیری از راهنمایی و همکاری یا استفاده از نوشته ها و منابع گردآوری شده دانشمندان، سکه شناسان، موزه داران و مجموعه داران گوناگون به رشته تحریر درآورده است. کتاب در بیش از 450 صفحه فراهم آمده است. با این همه ترودل بر این باور است که با وجود کوششی که در فراهم اوردن کاملترین پژوهش در زمینه سکه شناسی اسلامی به عمل آورده است، مسائلی مانند قراردادن تحولات پولی در بستر حوادث تاریخی، فرآیند انتقال نظام پولی خلیفه عباسی به آل بویه در ایران و عراق در دهه 320ق، میزان خلوص سکه ها و روند فروپاشی نظام پولی آل بویه با اشاره به ضرب سکه از سوی حکومت های رقیب به پژوهش های بیشتری نیاز دارد. بی تردید کشف و شناسایی یا معرفی دیگر سکه های مربوط به این دوره که در موزه های ایران وجود دارند نیز از ضروریات است.
 
دوره آل حمدان
از حاکمان آل حمدان نیز سکه ای به تاریخ  333 ه.ق در موزه وجود دارد که به لحاظ اینکه در دوره پایانی امیرالامرایی آنان و پیش از ورود احمد معزالدوله به بغداد ضرب شده، قابل توجه است.
دوره غزنویان
چهارده ضرابخانه برای ضرب درهم و دینار داشتند؛ هجده سکه از 392 تا 451 ه.ق موجود است
 
دینار طلای سلطان محمود غزنوی

 
 که چهارده عدد آن طلا و بقیه نقره است. این سکه ها را محمود و مسعود غزنوی در نیشابور یا غزنه ضرب کرده اند. سه سکه ضرب اصفهان نیز از محمدبن دشمنزیار حاکم استقلال طلب کاکویی این شهر، به تاریخ 409 ه.ق در دست است.
دوره سلجوقیان
از این دوره  پانزده سکه طلا و نقره در موزه آستان قدس وجود دارد؛ این سکه ها را شاهان سلجوقی مانند طغرل، ملکشاه، برکیارق و سنجر در نیشابور، ری، مرو، آمل و سنجار در فاصله سال های 429 تا 550 ه.ق  ضرب کرده اند.
دوره خوارزمشاهیان
از سکه های نقره و مس خوارزمشاهیان تاکنون چهار مورد در موزه معرفی شده است؛ نکته قابل توجه آنکه هرچند تا این زمان تقریبا نام خلیفه بر روی همه سکه ها درج می شد؛ اما در این دوره به ویژه در زمان قطب الدین محمد، به سبب درگیری آنان با خلیفه عباسی، سکه هایی بدون نام خلیفه نیز ضرب گردید.
دوره ایلخانان
از این دوره نیز 98 عدد سکه در موزه آستان مقدس وجود دارد که پنج عدد آن ها مسی یا برنجی و بقیه همه از نقره اند. این سکه ها به دلیل از میان برداشته شدن خلافت در سال 656 ه.ق بدون نام خلیفه است و فقط نام ایلخان در آن ها آمده است. همچنین نماد شیر یا شیر و ستاره و خطوط فارسی، ایغوری و گاه کوفی و چینی در سکه ها قابل مشاهده است. چند سکه نیز مزین به صلوات چهارده معصوم، از اولجایتو وجود دارد که باید در دوره گرایش او به تشیع ضرب شده باشد.
دوره اتابکان زنگی
در ابتدای دوره ایلخانان به عنوان تابع ایلخانان نام خود و ایلخان مغول را بر سکه هایشان درج می کردند، پنج سکه مسین و سیمین موجود است که باید بین سال های 623 تا 718 ه.ق در شیراز و دیگر سکه خانه های آنان ضرب شده باشد. و نیز نوزده سکه نقره از آل جلایر و سه سکه نقره و مس از سربداران نیز در دست است.
دوره تیموریان
تعداد اندکی از حدود نود سکه نقره، مسی و یا مفرغی عهد تیموریان ضرب تیمور و بقیه بیشتر ضرب شاهرخ و سلطان حسین بایقرا است. سکه های تیموریان متعلق به سال های 798 تا 911 ه.ق است. چون خلافت عباسی در سال 656ق به دست هلاکو بر افتاده بود، تیموریان به درج نام چهار خلیفه راشدین بر روی سکه های خود اقدام کردند.
دوره صفویان
سلسله صفویان با 310 عدد سکه بیشترین تعداد سکه های دوره اسلامی موزه را به خود اختصاص می دهد؛ در این مجموعه سکه هایی از همه شاهان صفوی موجود است. صفویان برای اولین بار نام  دوازده امام را به طور رسمی بر حاشیه سکه های خود حک کردند.
دوره افشاریه
در گنجینه سکه بیش از سی عدد از سکه های طلا، نقره و مسی عهد افشاری ضرب مشهد، اصفهان، شیراز، نیریز، هرات و قزوین وجود دارد که نادر، علیشاه و شاهرخ افشار در سال های 1149-1177 ه.ق ضرب کردند.
دوره زندیه
از سکه های دوره زند، حدود ده سکه نقره و مس در موزه موجود است که همگی در دوره کریم خان در شهرهایی مانند اصفهان، شیراز و کاشان ضرب شده اند؛ از ویژگی های این سکه ها اطلاق القابی به شهرهایی است که سکه در آن ضرب شده استمانند دارالعلم شیراز، دارالمؤمنین کاشان و دارالسلطنه اصفهان؛ رسمی که در دوره قاجار هم ادامه پیدا کرد.
دوره قاجاریه
از عهد قاجار (1210 تا 1341 ه.ق)، نزدیک به هفتاد سکه طلا، نقره و مس در گنجینه سکه های موزه در دست است.
 دوران سکه های اسلامی با پایان ضرب سکه به طور چکشی و شروع سکه های ماشینی و تقسیمات جغرافیایی جدید کشورها خاتمه می یابد. در ایران ضرب سکه های ماشینی از زمان ناصرالدین شاه قاجار آغاز شد.
از دوره پهلوی سکه های فراوانی از جنس طلا، نقره مس و نیکل وجود دارد. از حدود 1312 ه.ش به بعد، آستان قدس خود نیز به ضرب سکه های یادبود اقدام کرده است. این سکه ها که نام حضرت رضا علیه السلام را بر خود دارند در سه نوع طلا، مطلا و نقره ضرب شده اند و نایب التولیه های آستان قدس آنها را در اعیاد، به ویژه میلاد حضرت رضا علیه السلام به دیگران هدیه می داده اند و یا به فروش می رسیده است.
 علاوه بر آنچه گذشت، تعدادی از سکه های متعلق به سلاجقه روم، قره قویونلوها و آق قویونلوها،  حکومت های محلی و اسلامی هند، ممالیک مصر و امپراتوری عثمانی نیز در گنجینه سکه موزه مرکزی آستان قدس رضوی موجود و در معرض نمایش است.
 
گنجینه سکه در موزه مرکزی آستان قدس رضوی
موزه مرکزی آستان قدس رضوی که شامل مجموعه ای بسیار زیبا از گنجینه های قدیمی حرم مطهر و برخی  آثار اهدایی از طرف دوستداران علی بن موسی الرضا علیه السلام  می باشد در صحن کوثر حرم مطهر رضوی واقع گردیده است؛ طبقه منهای یک این موزه شامل گنجینه سکه و تمبر است؛ البته لازم به ذکر است که در سال 1378 ه.ش گنجینه تاریخ مشهد (تاریخ حرم رضوی)، در موزه مرکزی آستان قدس رضوی افتتاح گردید؛ در این گنجینه مجموعه ای از سکه های مربوط به دوران قبل ا ز اسلام و پس از آن (سکه های دوره اسلامی) و مدال های اهدایی شخصیت های علمی و ورزشی به نمایش گذاشته شد تا اینکه به دلیل ضرورت توسعه و تحول گنجینه سکه و تفکیک بخش نمایش سکه ها از مدال ها سبب انتقال مجموعه سکه ها به گنجینه تمبر و اسکناس گردید و بدین ترتیب سکه ها در فضایی وسیع تر و در طبقه منهای یک موزه در معرض  نمایش علاقه مندان قرار گرفت.
 



نویسنده: فدوی

منابع:
دایره المعارف آستان قدس رضوی
گنجینه، مجموعه مقالات معرفی آثار موزه ای آستان قدس رضوی
گنجینه های خورشید؛ اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی
 
منابع عکس:
http://museum.aqr.ir/Portal/home/?news/659083/687529/Treasure-coins                
 
  
کلید واژه ها:
گنجینه تاریخ مشهد , موزه مرکزی آستان قدس رضوی , صحن کوثر , گنجینه سکه موزه مشهد , نایب التولیه های آستان قدس , موزه سکه آستان قدس رضوی , موزه سکه آستان قدس  
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
 267 سال در روضه منوره حرم امام رضا علیه السلام
  • 1395/12/22 يكشنبه 267 سال در روضه منوره حرم امام رضا علیه السلام
    سومین ضریح منصوب بر مرقد مطهر امام رضا علیه السلام، ضریح فولادی معروف به ضریح فولادجوهری است؛ این ضریح قدیمی در دوره صفوی ساخته شد و مجموعا 267 سال در روضه منوره حرم مطهر امام رضا علیه السلام نصب بود؛ ضریح فولادجوهری در سال 1338 ه.ش و در پی نصب ضریح شیر و شکر برداشته و در نهایت به موزه مرکزی آستان قدس رضوی منتقل می گردد.
موزه فرش
  • 1395/10/23 پنجشنبه موزه فرش
    موزه فرش آستان قدس یکی از گنجینه های تخصصی موزه مرکزی به شمار می رود و مجموعه ای غنی از قالی های نفیسی است که طی دوره های مختلف توسط دوست داران و ارادتمندان به امام رضا علیه السلام به بارگاه منور ایشان وقف و اهداء شده و یا توسط آستان قدس رضوی برای استفاده در حرم مطهر و بیوتات خریداری شده است.
    حرم شناسی
سکه های ضرب شده در نخستین سده های اسلامی، در گنجینه تمبر، اسکناس و مسکوکات آستان قدس رضوی
درهم و دینارهای طلا  و نقره آل بویه
  • 1395/9/15 دوشنبه درهم و دینارهای طلا و نقره آل بویه
    آل بویه از امیران محلّی شیعی مذهب در شمال ایران بودند که در قرن های سوم و چهارم هجری قمری، بخش بزرگی از ایران را تصرّف نمودند و بر مرکز خلافت اسلام، تسلّط یافتند. مسکوکات آل بویه، شامل درهم های نقره و دینارهای طلا می باشد. درهم های نقره، بخش عمده ی نظام پولی آل بویه را تشکیل می دهد.وزن مسکوکات آل بویه، همچون وزنِ سکّه های خلفای پیش از ایشان، مقداری معیّن و استاندارد نبود.
زیارت نامه های طلا، نقره، فیروزه و چوبیِ حرم مطهر امام رضا (علیه-السلام) به روایت اسناد تاریخی
نظرات
ارتباط با ما
نشانی:مشهد مقدس حرم مطهر امام رضا علیه السلام صحن جامع رضوی ایوان غربی
تلفن:32214421
فکس:32212008
ایمیل:Razavi.aqr.ir
 
 
  • صفحه اصلی
  • درباره ما
  • سایت های مرتبط