• درباره ما
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی

    رضوان علم ، منظومه ای زیباشناسانه در تماشای انسان اشرف در آینه تمام نمای هستی است برای میل به بینهایت مطلق همراه با کملین و پیوستگان تا حقیقت مسجود بودن را در قوسین خلقت در بازگشت از هبوط به نظاره بنشیند . همراه با رضوان نظاره گر باشیم .

     
    ×
  • تماس با ما
    شما می توانید با پر کردن فرم زیر، ما را از نظرات خود در مسیر بهبود کیفیت این وب سایت مطلع سازید:

    فرم ارتباط با ما
    * نام و نام خانوادگي
    * پست الكترونيك
    * نظر
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
راهنما
بازگشت به خانه

درگاه خدمات فرهنگی تبلیغی حرم مطهر امام رضا علیه السلام | رضوان علم


  • فرم ثبت اطلاعات
    * نام و نام خانوادگی * شماره موبایل
    * نام استان * ایمیل
    نام شهرستان نام شهر در خارج از كشور
    تاريخ ثبت
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
  •  
  •  
  •  
  •  

ویژه نامه ها

اوقات شرعی

  اذان صبح
  طلوع خورشید
  اذان ظهر
  غروب خورشید
  اذان مغرب
اوقات به افق :


اختیار و اراده انسان از منظر امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)

گردآوری: محمدجواد اخگری

چکیده:
مسألة اراده و اختیار انسان همواره از مسائل بحث برانگیز اعتقادی بوده است. این مسأله در آثار امام خمینی (رحمة الله علیه) با مسائلی چون سرنوشت و کرامت انسان مرتبط است. بنابراین سؤال این است که نظر امام (رحمة الله علیه) دربارة اختیار و اراده انسان چیست؟ در پاسخ به این سؤال ضمن تبیین اصل خلقت انسان بر اساس اراده، نشان خواهیم داد که عامل اصلی تعیین سرنوشت انسان اراده و اختیار اوست. همچنین این نتیجه بدست می آید که ملاک کرامت و برتری انسان، اختیار راه سعادت و انسانیت است.
واژگان کلیدی: انسان، اختیار و اراده، سرنوشت انسان، کرامت انسان، امام خمینی (رحمة الله علیه).

طرح مسأله:
از جملة مسائلی که به شناخت انسان کمک می نماید، مسألة اراده و اختیار انسان است. بررسی این مسأله در آثار امام خمینی (رحمة الله علیه) با سرنوشت انسان در ارتباط است. بنابراین سؤال این پژوهش آن است که اولاً نظر امام خمینی (رحمة الله علیه) دربارة اراده و اختیار انسان چیست؟ ثانیاً از نظر امام (رحمة الله علیه) چه نسبتی بین ارادة انسان و سرنوشت او برقرار است؟

1. اختیار لازمة خلقت انسان:
امام خمینی (رحمة الله علیه) خلقت انسان را در قالب دو نشئۀ ظاهریۀ دنیویه - یعنی بدن - و نشئۀ باطنیّه ملکوتیه که از عالم دیگر است - یعنی روح - می دانند (شرح چهل حدیث، ص5) که از ویژگی های نشئة باطنیه همان قوة عقل و تمییز است (همان، ص237) و منظور از قوة تمییز همان اراده و اختیار به عنوان نتیجة عقل است، چرا که انسان به دلیل برخورداری از عقل، قدرت انتخاب خیر و شر را دارد.
بر این اساس امام (رحمة الله علیه) برخورداری انسان ها از عقل و نیروی تهذیب و تزکیه را از جملة عنایات خدای تعالی در حق بندگان به شمار می آورند. (جهاد اکبر، ص33) و منظور از نیروی تهذیب و تزکیه همان قدرت اختیار حق از باطل یا سعادت از شقاوت است.
تعبیر دیگری که در کلام امام (رحمة الله علیه) دربارة اختیار انسان دیده می شود تعبیر به دو وجهة غیب و شهود در قلب انسان است. ایشان در این باره می فرمایند: قلب انسان در اول تولد همچون آینة دو رویه ای است که یک روی آن به طرف عالم غیب است و روی دیگرش به طرف عالم حس و شهادت. (تقریرات فلسفه، ج3، ص228)
 
منظور از قوة تمییز همان اراده و اختیار به عنوان نتیجة عقل است، چرا که انسان به دلیل برخورداری از عقل قدرت انتخاب و اختیار فضایل یا رذایل را دارد.

وجهة غیب قلب انسان، همان اختیار حق است و وجهة حس و شهادت قلب انسان، همان اختیار باطل است. البته باید توجه نمود منظور از حس و شهادت همان دنیای مذموم و تعلقات آن است که در تقابل با آخرت و عالم غیب قرار دارد.
دو وجهة مذکور به گونه ای دیگر و با عنوان الهامات رحمانی و القائات شیطانی نیز تبیین شده است.
امام خمینی (رحمة الله علیه) در این باره معتقدند اگر نفس انسان با ملکوت اعلی ارتباط برقرار کند القائاتی که به نفس می شود القای ملکی و رحمانی است و اگر با عالم اسفل یا شیاطین و نفوس خبیثه ارتباط برقرار کند، القائات شیطانی است. آنگاه در ادامه توضیح می دهند که از ویژگی های این القائات آن است که انسان خود می تواند بفهمد و آنها را تشخیص دهد. (شرح چهل حدیث، ص372-373) ایشان در تأیید و دلالت بر سخن خود به کلام امام صادق (علیه السلام) استناد می نمایند که از قول رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) می فرمایند: مؤمنی نیست مگر اینکه برای قلبش دو گوش است: یکی آن است که فرشته در آن می دمد و دیگری آن است که شیطان وسوسه کن در آن می دمد.1 (همان، ص401)

2. اختیار و سرنوشت انسان:
مهمترین مطلبی که در اندیشة امام خمینی (رحمة الله علیه) دربارة اختیار انسان مطرح است مسأله سرنوشت اوست، چرا که انسان با اراده و اختیار می تواند سرنوشت خود را تعیین کند.
 
مهمترین مطلبی که در اندیشة امام خمینی(رحمة الله علیه) دربارة اختیار انسان مطرح است مسأله سرنوشت اوست، چرا که انسان با اراده و اختیار می تواند سرنوشت خود را تعیین کند.

در اندیشة امام (رحمة الله علیه)، قوه عقل و تمییز یا همان اراده در وجود انسان - به عنوان مربّی باطنی - در کنار انبیاء - به عنوان مربی بیرونی - به منزلة دو بال برای سعادت و شقاوت انسان مطرح می شوند. (شرح چهل حدیث، ص237)
بنابراین سرنوشت انسان به اختیار و اراده اش مربوط است، چرا که انسان موجودی است که هم می تواند رشد کند و موجودی روحانی شود و هم می تواند به طرف فساد برود موجودی پست تر از حیوانات شود. (صحیفه امام، ج10، ص446) بر این اساس، اقتضای نفس انسانی این است که از طبیعت بیرون برود و در سعادت یا شقاوت تجرد پیدا کند. (تقریرات فلسفه، ج3، ص35)
اگر چه امام خمینی (رحمة الله علیه) نفوس انسانی را در بدو تولد عارى از هرگونه فعلیت در جانب شقاوت و سعادت می دانند، اما معتقدند این نفوس وقتی تحت تأثیر نظام طبیعت و نیز افعال اختیاری قرار گرفت، استعدادهای خود را به فعلیت رسانده و این گونه، تمایز بین انسان ها از لحاظ سعادت و شقاوت حاصل می شود. (شرح چهل حدیث، ص324)
البته، نفس انسان و بلکه هر موجودی در ابتدای تولد یا خلقت از سرشتی نیکو برخوردار است، یعنی طبق آیة فطرت: « ... فطرة الله التی فطر الناس علیها ... » (روم:30) خلقت نفس انسانی مطابق اصل و مقتضای فطرت است و لذا در سخن امام (رحمة الله علیه) تعبیر به «فطرت نیکوسرشت» شده است. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص83) هرچند همین نفس، از آن جهت که عاری از هرگونه فعلیت است، متصف به خیر (سعادت) یا شر (شقاوت) نمی شود.
 
قوه عقل و تمییز یا همان اراده در وجود انسان -به عنوان مربّی باطنی- در کنار انبیاء -به عنوان مربی بیرونی- به منزلة دو بال برای سعادت و شقاوت انسان هستند.

به این ترتیب، از نظر امام (رحمة الله علیه) انسان باید با اراده خود، از فطرت نیکوسرشت خود مراقبت نماید و با تربیت آن، استعدادهای این فطرت را شکوفا سازد. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص83)
در این باره، ایشان با استناد به آیة «فَألهَمَهَا فجُورَهَا وَ تَقْوَاها» (شمس:8) معتقد می شوند که در طبیعت انسان ها رذایل در کنار فضایل انسانی قرار گرفته است و انسان باید با اراده و عزم مناسب، فضایل را به فعلیت رسانده و برای از بین بردن رذایل مجاهدت نماید. اینگونه آدمی با به فعلیت رساندن رذایل یا فضایل، موجبات سعادت یا شقاوت خویش را فراهم می کند. (شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص68) بنابراین به فعلیت رسیدن فضایل و رذایل به دست خود انسان و با اراده خود او حاصل می شود.
از طرفی، امام خمینی (رحمة الله علیه) عالم دنیا را عالم تغییر و تبدل و محل نفوذ اراده و اختیار انسان می دانند و بر این اساس معتقدند که انسان می تواند با اراده و جدیت، تلاش کند و نفس خود را به موازین حق و طرق تمییز سعادت از شقاوت یعنی قرآن و احادیث معصومین (علیهم السلام) عرضه بدارد تا به باطن خود معرفت پیدا کند که از حزب الرحمن است یا حزب الشیطان؟ (شرح حدیث جنود عقل و جهل، ص51)
از این مطالب معلوم می شود از نظر امام خمینی (رحمة الله علیه) سعادت و شقاوت حقیقی انسان در گرو اراده و اختیار خود اوست و اختیار با خود اوست که صراط مستقیم هدایت یا نقطة مقابل آن را انتخاب نماید. (صحیفة امام، ج8، ص327)
 
سعادت و شقاوت حقیقی انسان در گرو اراده و اختیار خود اوست و اختیار با خود اوست که صراط مستقیم هدایت یا نقطة مقابل آن را انتخاب نماید.

3. اختیار عامل تمایز انسان از سایر موجودات:
از مهمترین نکاتی که در آراء امام خمینی (رحمة الله علیه) دربارة اختیار انسان به چشم می خورد این است که انسان به جهت برخورداری از اختیار از حیوانات متمایز می شود. انسان با ابزار اختیار از منزل حیوانی خود خارج گردیده و بر سر دو راهی سعادت یا شقاوت قرار می گیرد. امام در این باره می فرمایند: «انسان تا منزل حیوانیت، با سایر حیوانات هم قدم بوده، و از این منزل دو راه در پیش دارد که با قدم اختیار باید طی کند: یکی منزل سعادت، که صراط مستقیم رب العالمین است: "إِنَّ رَبِّی عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ" (هود:56) و یکی راه شقاوت، که طریق معوج شیطان رجیم است». (آداب الصلوة، ص265)
البته باید توجه نمود که منظور از سخن امام (رحمة الله علیه) این نیست که انتخاب راه سعادت انسان را از حیوانات برتر می کند بلکه منظور امام (رحمة الله علیه) این است که ملاک تمایز انسان از حیوان، اختیار و انتخاب است؛ لذا کسی که با ابزار اختیار، راه سعادت را انتخاب می نماید برتر از حیوانات است و آن که با اختیار خود راه شقاوت را انتخاب می کند پست تر از حیوانات است همانطور که در قرآن آمده است: «کالانعام بل هم أضلّ سبیلا» (فرقان:44) و بدین ترتیب، در هر دو حال متمایز از حیوانات می شود.
از جملة نکات قابل توجه در آراء امام خمینی (رحمة الله علیه) دربارة اختیار انسان، این است که اصل وجود اختیار و اراده در انسان به خودی خود ملاک برتری انسان بر حیوانات و سبب کرامت انسان نیست، زیرا از نظر ایشان «خیلی از حیوانات از اراده و اختیار و شعور نصیبی دارند و قدرت تشخیص حسن و قبح و صلاح و فساد را دارند»؛ (تقریرات فلسفه، ج3، ص395) بلکه اختیار در صورتی ملاک کرامت و برتری انسان بر سایر موجودات حتی ملائکه است که آدمی با اراده و اختیار قوای خویش را به فعلیت رسانده و قدم در مسیر انسانیت یا صراط مستقیم بردارد. (صحیفة امام، ج8، ص327)
بنابراین در حقیقت از نظر امام (رحمة الله علیه) ملاک برتری و کرامت انسان، اختیار و انتخاب راه انسانیت در برابر حیوانیت یا مسیر سعادت در برابر شقاوت است.

4. قدرت اراده انسان:
یکی از نکات قابل توجه دربارة اختیار و اراده انسان از نظر امام خمینی (رحمة الله علیه)، قدرت اراده انسان است؛ بدین معنی که از نظر امام خمینی (رحمة الله علیه) انسان شقاوتمند می تواند صفات رذیلة خود را کاملا از بین ببرد و به رستگاری برسد همانطور که در مقابل انسان سعادتمند می تواند صفات فضیلة خود را از بین برده و در نهایت دچار شقاوت و گمراهی شود.
امام (رحمة الله علیه) اگر چه «حب به خیر» را لازمة ذات و سرشت انسانى می دانند و معتقدند که انسان در اصل فطرت خود متمایل به خیر و خوبی است، اما این خود اوست که به دست خود این سرشت را به انحراف می کشاند. (صحیفه نور، ج22، صص346 ـ 345)
 
قدرت اراده انسان تا آنجاست که می تواند بر خلاف خواستة نفس خویش عمل کرده و فطرت الهی «حب به خیر» را در خود زنده نگه داشته و با کمک تعالیم انبیاء بر خلاف جریان عادی طبیعت زندگی کند.

در عین حال از نظر ایشان قدرت اراده انسان تا آنجاست که می تواند بر خلاف خواستة نفس خویش عمل کرده و فطرت الهی «حب به خیر» را در خود زنده نگه داشته و با کمک تعالیم انبیاء بر خلاف جریان عادی طبیعت زندگی کند. (صحیفة نور، ج4، ص188) یعنی اگر چه طبیعت و عوامل طبیعی عامل گرایش انسان به سوی امور مادی و نفسانی است، اما انسان با اراده خود این قدرت را دارد که مانع تمایل و آلودگی نفس به امور مادی و طبیعی شود.
بر این اساس از نظر امام (رحمة الله علیه) انسان تا زمانی که انسان است و در عالم طبیعت به سر می برد می تواند قواى سرکش خود را از طریق عقل و شرع رام نماید و صفات رذیله ای را که ذاتی نشده اند، تغییر دهد. (صحیفه امام، ج13، ص287؛ شرح حدیث جنودِ عقل و جهل، صص153-154)
بنابراین، آشکار می گردد که از منظر امام خمینی (رحمة الله علیه)، انسان تا زمانی که در این دنیاست هر لحظه امکان صلاح و فساد او وجود دارد، چرا که اراده و اختیارش به قوه خود باقی است؛ به عبارت دیگر همانطور که اراده انسان در سعادت و شقاوت او اثرگذار است، در اینکه در چه رتبه ای از سعادت و شقاوت نیز قرار بگیرد اثر گذار است و چه بسا چنین سرنوشتی در یک لحظه اتفاق بیفتد و تنها با یک تصمیم نادرست انسان سعید، شقی شود و با یک تصمیم درست و اراده قوی انسان شقی، سعید شود. این همان معنای قدرت اراده انسان است.
 
انسان تا زمانی که دراین دنیاست هر لحظه امکان صلاح و فساد او وجود دارد، چرا که اراده و اختیارش به قوه خود باقی است.

جمع بندی و نتیجه:
از مطالب فوق این نتایج به دست آمد که اوّلاً اراده و اختیار ذاتی انسان و نتیجة برخورداری او از عقل است. ثانیاً اختیار نقش اساسی در تعیین سرنوشت انسان دارد به گونه ای که هر کس با اختیار خویش راه سعادت یا شقاوت را برگزیده و با خروج از طبیعت در سعادت یا شقاوت تجرد خواهد یافت. ثالثاً اختیار و اراده در صورتی مایه کرامت انسان و عامل برتری او بر حیوانات خواهد بود که در مسیر انسانیت و طریق سعادت قرار گیرد.


فهرست منابع:
آداب الصلوة؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1372.
تقریرات فلسفه؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1381.
جهاد اکبر؛ امام خمینی، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378.
شرح حدیث جنود عقل و جهل؛ امام خمینى، روح الله؛ چاپ سوم، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1377.
شرح چهل حدیث؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378
صحیفه امام؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى، 1378.
صحیفه نور؛ امام خمینى، روح الله؛ تهران، مرکز مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، 1361.

------------------------------------------------------------------------------------
پی نوشت:
1- امام صادق (علیه السلام) می فرمایند: رسول خدا (صلّی الله علیه و آله) فرمودند: «مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ لِقَلْبِهِ أُذُنَانِ فِی جَوْفِهِ أُذُنٌ یَنْفُثُ فِیهَا الْوَسْوَاسُ الْخَنَّاسُ وَ أُذُنٌ یَنْفُثُ فِیهَا الْمَلَکُ فَیُؤَیِّدُ اللَّهُ الْمُؤْمِنَ بِالْمَلَکِ» (مجمع البیان، ج5، ص571)
 



 
امتیاز دهی
 
 

نسخه قابل چاپ
  • ارسال به دوستان
نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 
 
امتیاز دهی
 
 

مطالب مرتبط

انواع انسان شناسی از منظر امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)
  • 1396/3/18 پنجشنبه انواع انسان شناسی از منظر امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)
    با توجه به رویکردهای گوناگون در موضوع انسان شناسی، این سؤال مطرح میشود که در اندیشه امام خمینی (رحمة الله علیه) انسان شناسی از چه رویکردهایی برخوردار است و چه نسبتی بین این رویکردها برقرار است؟ با نظر به نگرش کل نگری امام (رحمة الله علیه) در انسان شناسی، اگرچه روش های دینی، فلسفی ...
انسان شناسی امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه) در منظومه معرفت دینی
  • 1396/3/14 يكشنبه انسان شناسی امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه) در منظومه معرفت دینی
    انسان شناسی در اصطلاح دینی به معنی خودشناسی یا معرفة النفس است. از بررسی مباحث انسان شناسی در آثار امام خمینی (رحمة الله علیه) این سؤال مطرح می شود که انسان شناسی در منظومة معرفت دینی ایشان چه جایگاهی دارد؟ در اندیشه امام (رحمة الله علیه) با محور قرار گرفتن حقیقت انسان کامل، موضوع انسان....
حقیقت و ساحت های وجود انسان از منظر امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)
  • 1395/11/12 سه شنبه حقیقت و ساحت های وجود انسان از منظر امام خمینی (رضوان الله تعالی علیه)
    از نظر امام خمینی (رحمة الله علیه) انسان موجودی جامع است که از سه مرتبة طبیعی، مثالی و عقلی برخوردار است و این سه مرتبه بر سه عالم دنیا، برزخ و آخرت منطبق است. انسان با کم کردن توجه به امور مادی و اشتغال به عالم برزخ و قیامت از طریق تعالیم الهی انبیاء می تواند به مرتبة کمال عقلی برسد ...
مبانی نظری اخلاق همزیستی در سیره امام رضا علیه السلام؛ اخلاق اجتماعی
امام على(ع):امروز تنها عید کسى است که خداوند روزه‏اش را پذیرفته و شب زنده‏دارى‏اش را سپاس گزارده است . نهج البلاغه حکمت 428