• درباره ما
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی

    رضوان علم ، منظومه ای زیباشناسانه در تماشای انسان اشرف در آینه تمام نمای هستی است برای میل به بینهایت مطلق همراه با کملین و پیوستگان تا حقیقت مسجود بودن را در قوسین خلقت در بازگشت از هبوط به نظاره بنشیند . همراه با رضوان نظاره گر باشیم .

     
    ×
  • تماس با ما
    شما می توانید با پر کردن فرم زیر، ما را از نظرات خود در مسیر بهبود کیفیت این وب سایت مطلع سازید:

    فرم ارتباط با ما
    * نام و نام خانوادگي
    * پست الكترونيك
    * نظر
    کد امنیتی
     
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
راهنما
بازگشت به خانه

درگاه خدمات فرهنگی تبلیغی حرم مطهر امام رضا علیه السلام | رضوان علم


  • فرم ثبت اطلاعات
    * نام و نام خانوادگی * شماره موبایل
    * نام استان * ایمیل
    نام شهرستان نام شهر در خارج از كشور
    تاريخ ثبت
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
  •  
  •  
  •  
  •  

ویژه نامه ها

اوقات شرعی

  اذان صبح
  طلوع خورشید
  اذان ظهر
  غروب خورشید
  اذان مغرب
اوقات به افق :


نهی از منکر فرآیند بهینه کنترل رفتار اجتماعی (شاخصه ی شناخت منکر)


عبدالله صادقی، سطح سه حوزه، کارشناسی ارشد کلام اسلامی و محقق مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام

چکیده:
توصیه به امور پسندیده و باز داشتن از امور ناپسند یک امر فطری و عقلانی مشترک بین همه انسانهاست. زشت و ناپسند بودن رفتارها بواسطه ضرر و آسیب زا بودن آنها برای انسان، همنوعان و محیط است. معیار تشخیص منکر و آسیب زا بودن رفتار و اعمال بوسیله منابع معرفتی عقل، عرف، فطرت و شرع صورت می گیرد.
کلیدواژه: انسان، نهی از منکر، آسیب های رفتاری، زشت و ناپسند، کنترل کیفیت رفتار اجتماعی.

مقدمه:
امر به معروف و نهی از منکر موضوعی کاملاً اسلامی است و آثار متعددی پیرامون آن به نگارش درآمده است. در میان آثار منتشر شده کتاب «امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی» نوشته مایکل کوک انگلیسی، استاد دانشگاه پرینستون آمریکا جلب توجه می کند. انگیزه مایکل کوک از نوشتن کتاب، شنیدنی است. او می نویسد: اطلاع از حادثه ای غیر اخلاقی در ایستگاه شهر شیکاگوی آمریکا و بی تفاوتی عابرین نسبت به آن انگیزه نوشتن کتابم شد.
«در شامگاه یکی از روزهای پاییزی، در ایستگاه قطار شهری شیکاگو، در حضور جمعی از مردم، زنی مورد تجاوز قرار گرفت. اما هیچ کس برای کمک به او، از جای خود حرکت نکرد، با وجود آنکه این تجاوز در ساعت های پر رفت و آمد روز انجام شد. فریادهای زن بی پاسخ ماند. به طوری که کارآگاه «دیزی مارتین» بیان کرده: «چندین نفر به آن صحنه می نگریستند و زن از آنها کمک خواست، و هیچ کس به او پاسخی نداد.» (امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی (پیشگفتار)، کوک، ص 15-16)
گرچه امر به معروف و نهی از منکر از موضوعات مهم اسلامی است، اما سایر ملل و فرهنگ ها با آن بیگانه نیستند. در آموزه های یهودیت و مسیحیت از آن سخن گفته می شود. در بخشی از قانون دینی بودائیان در ترواده (پالی) توصیه های بیان شده است (1). در دوره سلسله تانگ (618-907 م) «تشویق به کار خوب و جلوگیری از کار بد» از وظایف مورخان شمرده می شد. حتی این امر در دوران جاهلیت عربستان تحت عنوان حمایت از ستمدیدگان چیز عادی بود (برگرفته از: امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 888-907). شاید مشهورترین داستان در این باره قتل هابیل توسط قابیل باشد. این منکر، تاریخی ترین مسئله بشریت را رقم زد. گرچه به آسانی می توان منکر و زشت بودن رفتار قابیل را نسبت به برادرش فهمید و حکم به قبیح بودن عمل قابیل کرد، اما امروزه رفتارها و روابط اجتماعی از پیچیدگی بیشتری برخودار است که کار تشخیص را دشوار می کند. تشخیص رفتارهای منکر از رفتارهای پسندیده، نقش مهمی در نوع رفتار و برخورد انسان دارد و یکی از دغدغه های مهم امروز بشر، تشخیص رفتارهای منکر و جلوگیری از آنهاست. بنابراین مسأله نوشتار حاضر این است که شاخصه منکر چیست و با چه ابزاری قابل تشخیص است که با رویکرد تحلیلی - توصیفی و روش کتابخانه ای و ابزار تحلیل انجام گرفته است.

امر به معروف و نهی از منکر از موضوعات مهم در اسلام است و سایر ملل و فرهنگ ها هم با آن بیگانه نیست.

1) مفهوم شناسی
"منکر" به معنی ناشناخته و ناپسند و در مقابل "معروف" به معنی شناخته شده و پسندیده است. در قرآن مجید نیز ماده «نکر» در بعضی موارد به معنی عدم شناخت و در بسیاری از موارد به معنای ناپسند و زشت استعمال شده است (2). چنانچه ماده «عرف» در مواردی به معنی شناخت و در بسیاری از موارد به معنی پسندیده و نیک استعمال شده است (3).
«"معروف" در لغت به معنی شناخته شده (از ماده عرف) و "منکر" به معنی "ناشناس" (از ماده انکار) است؛ و به این ترتیب کارهای نیک، اموری شناخته شده، و کارهای زشت و ناپسند، اموری ناشناس معرفی شده اند. چه اینکه فطرت پاک انسانی با دسته اول آشنا و با دوم ناآشنا است. (تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج 3، ص 37)»
کلمات معروف و منکر در اشعار جاهلی نمونه های فراوان دارد و اغلب به صورت متضاد به کار می رود. اما اصطلاح «امر به معروف» و «نهی از منکر» در اشعار جاهلی ناشناخته است. استعمال این دو واژه به صورت اصطلاحی مختص فرهنگ قرآن است.
«قرآن واژه معروف و منکر را از عربستان دوران جاهلیت گرفته است. کاربرد آن به عنوان وظیفه ای اسلامی و نام آن ابداع قرآن است (برگرفته از: امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 889)»

«امر به معروف» و «نهی از منکر» اصطلاحی مختص فرهنگ قرآن است.

تعریف منکر
در تعریف نهی از منکر از معنای لغوی و اصطلاحی کمک گرفته شده و با ابزار تحلیل علل اربعه منطق تعریفی برای نهی از منکر تولید گردید.

تحلیل با ابزار علل اربعه:
یکی از بهترین و متقن ترین روش های تحلیل مفاهیم که منطق دانان اسلامی مطرح کرده اند، تحلیل به علل اربعه است، که در نظر برخی منطق دانان کامل ترین تعریف است. با دست یابی به آنچه، باعث و بوجود آورندۀ آن مفهوم و ماهیت است (علت فاعلی) و هدف و نتیجۀ مورد انتظار از آن (علت غائی) و مؤلفه ها و اجزاء تشکیل دهنده (علت مادی) و بالأخره تحصّل و تحقق یافته و آنچه بروز و ظهور آن مفهوم است (علت صوری)، می توان تصوّری کامل از پدیده ارائه نمود (روش شناسی مطالعات دینی، فرامرز قراملکی، ص 150). براساس این ابزار مفاهیم اصلی تعریف نهی از منکر موارد زیر است:
علت فاعلی = انسان
علت مادی = فرآیند اصلاح سازی
علت صوری = روابط انسان با خود، همنوعان و محیط
علت غایی = ارتقاء کیفیت زندگی

بنابراین نهی از منکر عبارتست از:
فرآیند اصلاح سازی (جلوگیری از آسیب و بحران) روابط انسان با خود، همنوعان و محیط برای ارتقاء کیفیت زندگی در شبکه هستی.

مؤلفه های تعریف:
• فرآیند اصلاح سازی (جلوگیری از آسیب و بحران): با توجه به معنای لغوی و مفهوم منکر که در آن زشت و ناپسند بودن نهفته است، امور زشت و ناپسند یعنی اموری که انجام آنها موجب آسیب و بحران (4) برای انسان، همنوعان و محیط می گردد. نهی از منکر یعنی فرآیندی که در آن از آسیب ها و بحران ها جلوگیری می گردد.
« ... إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی (صلی الله علیه و آله) أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکرِ ... (بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (علیهم السلام)، علامه مجلسی، ج 44، ص 329-330)»
• روابط انسان: جهان یک شبکه به هم پیوستة هدف دار است که انسان در آن زندگی می کند. این جهان اجزائی دارد که تمام آنها با هم ارتباط دارند و برهم تأثیر می گذارند. انسان جزئی از اجزاء و موجودی محوری در عالم هستی و با همه موجودات عالم ارتباط دارد (5).
«أُصُولُ الْمُعَامَلاتِ تَقَعُ عَلَی أَرْبَعَةِ أَوْجُهٍ مُعَامَلَةُ اللهِ وَ مُعَامَلَةُ النَّفْسِ وَ مُعَامَلَةُ الْخَلْقِ وَ مُعَامَلَةُ الدُّنْیا (مصباح الشریعة، ص 5)»
براساس روایت اصولُ المعاملات، انسان روابط چهارگانه ای در عالم هستی دارد:
     o ارتباط انسان با خود (سلامت بدن، روان (روح - نفس)، فکر (ذهن - عقل))
     o ارتباط با همنوع (خانواده، نزدیکان، همسایگان، همکاران، ... )
     o ارتباط با دنیا (حیوانات، زمین، هوا، جنگل ها و مراتع، ... )
     o ارتباط با ماوراء (خدا، انبیاء و ائمه معصومین (علیهم السلام)، فرشتگان، مجردات، برزخ، قیامت، ... )

• ارتقاء کیفیت زندگی: انسان با هرگونه اعتقاد و باوری، بطور مستمر سعی و تلاش دارد تا کیفیت زندگی خود را ارتقاء دهد. برای تحقق چنین هدفی، عکس العمل های صحیح در برابر متغیرهای شخصی، انسانی و محیطی نقش مهمی دارند. شناخت صحیح و جامع عوامل اثرگذار و اثرپذیر در حرکت زندگی به سوی اهداف، ملاک اصلی تصمیم گیری است. تصمیمات بر اساس خوب و بد، درست و نادرست و معروف و منکرها شکل خواهند گرفت و دانستن اینکه کدام خوب و بد است یا معروف و منکر است، محور تصمیم گیری مطلوب و نامطلوب است.

نهی از منکر یعنی فرآیند اصلاح سازی روابط انسان با خود، همنوعان و محیط برای ارتقاء کیفیت زندگی در شبکه هستی.

2) نهی از منکر، سیستم کنترل رفتار اجتماعی
ما در جهانی زندگی می کنیم که ارتباطات فراوانی در آن وجود دارد. هر ارتباطی تأثیرگذاری و تأثیرپذیری دارد. در میان روابط انسان، روابط اجتماعی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. اصلاح جامعه و فساد جامعه بر همه افراد جامعه تأثیر دارد. مثال سرنشینان کشتی که همسفر به مقصدی هستند، وابستگی و پیوستگی افراد جامعه را به روشنی نشان می دهد. هرچه وابستگی و پیوستگی بیشتر باشد تأثیرگذاری بیشتر شده و فرآیند کنترل اهمیت بیشتری پیدا می کند. کنترل رفتارهای اجتماعی در اصلاح و تغییر وضعیت جامعه از نقطه آسیب زا و بحرانی به وضعیت مطلوب نقش محوری دارد. مصلحان فراوانی از این سیستم استفاده و روند حرکت جامعه را در مسیر رشد و توسعه قرار داده اند. سید جمال از جمله کسانی است که به نحو بهینه از این سیستم استفاده نموده است:
«سید جمال الدین اسدآبادی، پس از ورود به مصر، براساس ایده ها و برنامه های اصلاح گرانة خود، تشکلی تحت عنوان «حزب وطنی» را با عضویت حدود سیصد نفر از دانشجویان و شاگردان زبده و خوش فکر خود تأسیس کرد. اعضاء این تشکل توانستند با عمل به منشور هفده ماده ای آن و احیاء دو فریضة امر به معروف و نهی از منکر، کارهای بسیار مهمی را در مصر به انجام رسانند. آنها در عرض یک ماه، هشتصد نفر معتاد به مشروبات الکلی را توبه دادند، هزار و سیصد نفر از تارکان نماز را نمازخوان کردند، چهارصد زن بدکار و منحرف را توبه دادند، هشتاد نفر از مستخدمین ادارات انگلیسی را وادار به استعفاء کرده و از خدمت به آن دولت حیله گر باز داشتند، پانصد نفر از رجال و ثروتمندان مصر را از خریدن اشیاء تجملاتی کشورهای بیگانه، به ویژه انگلستان منصرف کردند، سی و پنج نفر نصرانی، پانزده نفر یهودی و هفتاد نفر بت پرست را مسلمان کردند و خلاصه، چنان موجی در جامعة مصر به راه انداختند که لرد کرومر، مشاور مالی انگلیس در مصر، در یکی از گزارش های خود به لندن می نویسد: «بدین وسیله به زمامداران انگلیس اعلام خطر می کنم. اگر فقط یک سال، تشکل تحت رهبری سید جمال الدین، کار خود را ادامه دهد، نه تنها سیاست و تجارت انگلیس در آسیا و آفریقا نابود خواهد شد، بلکه ترس آن می رود که نفوذ کشورهای اروپائی در سراسر جهان به خطر افتد» (مقاله «امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه امام خمینی (رحمه الله علیه)»، انصاری، http://lib.al-adl.ir).

امر به معروف و نهی از منکر منافع استعمارگران را به خطر می اندازد.

اهمیت و تأثیرگذاری امر به معروف و نهی از منکر از دوران نخستین ظهور اسلام مورد توجه پیشوایان دین بوده است. امام علی (علیه السلام) در ضریب اهمیت آن بیان داشته اند: « ... مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللهِ عِنْدَ الأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنْ الْمُنْکرِ إِلَّا کنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی وَ إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ لایقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لاینْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِک کلِّهِ کلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِر (نهج البلاغة، شریف الرضی، ص 542 - وسائل الشیعة، حرعاملی، ج 16، ص 134 - بحارالأنوار، مجلسی، ج 97، ص 89) ... همه کارهای نیک، و جهاد در راه خدا، در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر، همچون فوتی است به دریایی پر موج و پهناور؛ و همانا امر به معروف و نهی از منکر نه اجلی را نزدیک می کند و نه از مقدار روزی می کاهد؛ و افضل از همه اینها، یک سخن درباره عدالت است در برابر حاکمی ستمگر» (الحیاة، علی، محمدرضا و محمد حکیمی، ج 6، ص 508-509).
امام باقر (علیه السلام) نیز می فرماید: ... إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْی عَنِ الْمُنْکرِ سَبِیلُ الأَنْبِیاءِ وَ مِنْهَاجُ الصُّلَحَاءِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الأَرْضُ وَ ینْتَصَفُ مِنَ الأَعْدَاءِ وَ یسْتَقِیمُ الأَمْرُ الْحَدِیث (الکافی، کلینی، ج 5، ص 56- تهذیب الأحکام، ج 6، ص 181 - مجموعة ورام، ورام بن أبی فراس، ج 2، ص 125 - عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ابن أبی جمهور، ج 3، ص 189 - الوافی، فیض کاشانی، ج 15، ص 170 - وسائل الشیعة، حر عاملی، ج 16، ص 119). ... همانا امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و شیوه صالحان است. فریضه بزرگی است که در پرتو آن واجبات دیگر، اقامه می شود، راه ها ایمن، درآمدها قانونی (حلال)، حقوق افراد به آنان پرداخت شده (مظالم به صاحبان اصلی مسترد)، زمین آباد، حق از دشمنان باز پس گرفته می شود و کارها و امور مستحکم و پایدار خواهند شد.
بر اساس این روایت سیستم کنترل کیفیت رفتار اجتماعی (امر به معروف و نهی از منکر) در بهینه سازی اجرای قوانین (تُقَامُ الْفَرَائِضُ)، قانونی شدن درآمدها (حِلُّ الْمَکاسِبُ)، برقراری عدالت (تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ ینْتَصَفُ مِنَ الأَعْدَاءِ)، توسعه و پیشرفت سرزمین (تعمَرُ الأَرْضُ) پایداری سیستم اداری و حکومتی (یستقِیمُ الأَمْرُ) و برقراری امنیت (تَأْمن الْمَذَاهِبُ) نقش اساسی دارد.

سیستم کنترل کیفیت رفتار اجتماعی (امر به معروف و نهی از منکر) نقش مؤثری در بهینه سازی سیستم های اجتماعی دارد.

بنابراین اجرای سیستم کنترل کیفیت رفتار اجتماعی (امر به معروف و نهی از منکر) آثاری مانند اجرای دقیق قوانین، تحقق عدالت اجتماعی، سازندگی، پایداری سیستم اداری و حکومتی و برقراری امنیت ... در زندگی انسان دارد.

3) شاخصه های شناخت منکر و معیارهای تشخیص
ابن تومر در زمان سفر در شمال آفریقا مشاهده کرد که مردم دشرقّلال در گروهی مختلط به رقص و پایکوبی مشغولند. دو تن از یارانش را فرستاد که آنان را از این منکر نهی کنند، اما آنها با این جواب روبرو شدند: «راه و رسم ما چنین است» و چون شاگردان با تأکید به گنه کاران گفتند ابن تومر است که شما را از منکر باز می دارد، این جواب تند را شنیدند: «ما بر اساس معروف خود عمل می کنیم و شما بر اساس معروف خود رفتار کنید، بروید» (برگرفته از: امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 924).
ابن تومر به وظیفه خود عمل کرد با اعتقاد به اینکه آن عمل منکر است و باید از آن جلوگیری شود؛ اما در مقابل گروهی بودند که اعتقاد و باور ابن تومر را مبنی بر منکر بودن فعلشان قبول نداشتن و به اعتقاد آنها عملشان معروف است نه منکر.
این اختلاف ما را به این سمت سوق می دهد که بشناسیم کدام گروه درست می گوید و کدام کار منکر است. در اندیشه غربی امروز، دو اصل کاملاً مشخص، بر مرزبندی وظیفه انسان حکومت می کند. اصل اول آن که اگر عمل خلاف (منکر) باعث آزار دیگران باشد آن عمل زشت و منکر است و وظیفه همگان است که از آن جلوگیری کنند. اصل دوم اینکه اگر عمل خلاف (منکر) فقط بر خلافکار اثر سوء می گذارد، کسی اجازه دخالت در کارهای آن فرد را ندارد (برگرفته از: امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 925-926).
بنظر اصل اول مورد توافق همه باشد و همگان کارهایی را که سبب آسیب رساندن به دیگران می شود منکر می دانند و از آن جلوگیری می کنند. براساس همین اصل می توان در داستان فرزندان آدم (هابیل و قابیل) به راحتی حکم به قبیح و منکر بودن کار قابیل نسبت به برادرش را صادر کرد؛ و نیز می توان بر طبق همین اصل از سوراخ کردن کشتی روی آب توسط مسافر جلوگیری کرد. هر چند آن مسافر به اعتقاد خودش فقط آن مقداری را که حق اوست و در ازای آن پول پرداخت کرده است، سوراخ می کند و به سایرین کاری ندارد. از این بحث می توان این نتیجه را بدست آورد که اعمال و افعالی وجود دارند که فطرت، عرف و عقل حکم به منکر بودن آنها می کنند.

دو اصل برای وظیفه انسان در غرب: 1) اگر عملِ خلاف، به دیگران آسیب می رساند باید از آن جلوگیری کرد. 2) اگر عمل خلاف فقط بر خلافکار اثر می گذارد، کسی اجازه دخالت ندارد.

اما اصل دوم، یعنی اینکه «اگر عمل خلاف (منکر) فقط بر خلافکار اثر می گذارد، کسی اجازه دخالت در کارهای آن فرد را ندارد» محل بحث و گفتگوهای بسیاری است، هم در میان غیر مسلمانان و مسلمانان که امر به معروف و نهی از منکر جزئی از ضروریات دین آنان است.
اگر بر فرض رابطه جنسی مبنی بر رضایت بین یک زوج ازدواج نکرده، منکر (گناه) باشد، در آن صورت لازم است از نزدیکی آن دو جلوگیری شود، هر چند آن دو عاشق و معشوق باشند. اما ممکن است گروهی بر این باور باشند که منکری وجود ندارد؛ زیرا زن و مرد با رضایت ارتباط برقرار کرده اند و قربانی ای که آسیب دیده باشد وجود ندارد که به او کمک شود.
طبق اصل دوم نهی کردن از رابطه عاشقانه بین زن و مرد با رضایت داشتن آنان به رابطه، دخالت در امور شخصی آنان است و هیچ دلیلی بر دخالت و ممانعت وجود ندارد. حال سؤال این است چنین باوری مورد توافق همگان هست، همچنانکه در مورد اصل اول بود؟ حداقل به جرأت می توان گفت مسلمانان این نظر را نمی پذیرند و آن رفتار را منکر می دانند.
«در اندیشه اسلام سنتی، وضعیت در جرمی که زیانی به دیگران ندارد پیچیده تر است. بی تردید در معیارهای اسلامی چنین جرمی در واقع گناه است (امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 927)»
بدیهی است که تفاوت های چشمگیری وجود دارد مبنی بر اینکه کدام کارها معروف و کدام کارها منکرند. آشکارترین تفاوتها در مورد شراب، زن و موسیقی است. فرهنگ رایج در غرب قانون منع مشروبات الکلی را قاطعانه اِعمال نمی کند، اما رانندگی در حال مستی خلاف مقررات است و یا دوست نداریم با معتادان الکلی معاشرت داشته باشیم. نظر ما (غربی ها) درباره چگونگی لباس پوشیدن زنان و میزان جداسازی آنان، درحالی که نسبت به بعضی از معیارهای غرب با آداب و رسوم سنتی اسلام فاصله زیادی دارد؛ با این وجود ما نگران نتایج نه چندان خوشایند روابط متقابلی هستیم که آن را بین زنان و مردان جایز می شماریم (برگرفته از: امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 922-923).
مردمان غربی، با وجود احساس منفی نسبت به این گونه امور، در منکر دانستن چنین افعالی شک و تردید دارند و بر اساس عقل و عرف، دلیلی بر منکر بودن آن ندارند. اما مسلمانان موضع روشن تری بر منکر (گناه) بودن چنین افعالی دارند. مسلمانان علاوه بر عقل و عرف از شرع (آموزه های دینی) بهره جسته و حکم به منکر و گناه بودن آنها می کنند. به عنوان نمونه راغب در مفردات می نویسد: منکرِ هر کاری به وسیله عقل یا شرع حکم به قبح آن شده است.

غربیها با وجود احساس منفی نسبت شراب، ارتباط آزاد با زن و موسیقی آنها را منکر نمی دانند؛ اما مسلمانان با استناد به عقل و شرع منکر می دانند.

این تفاوت عمده در نوع باور به منکر و نهی از آن، جریان ها و وقایع مهمی در تاریخ را رقم زده است. واقعه ی عاشورا از مواردی است که بر پایه همین اصل امر به معروف و نهی از منکر به وقوع پیوست. امام حسین (علیه السلام) در وصیت نامه ای که بدست برادرش محمد بن حنفیه به امانت می گذارند، می آورند:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ هَذَا مَا أَوْصَی بِهِ الْحُسَینُ بْنُ عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ ... وَ أَنِّی لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَ لا بَطِراً وَ لا مُفْسِداً وَ لا ظَالِماً وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الإِصْلَاحِ فِی أُمَّةِ جَدِّی ص أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکرِ وَ أَسِیرَ بِسِیرَةِ جَدِّی وَ أَبِی عَلِی بْنِ أَبِی طَالِب (علیه السلام) (بحارالأنوار، علامه مجلسی، ج 44، ص 329-330)
امام حسین (علیه السلام): .. من از سر شادی و سرمستی و تباهکاری و ستمگری قیام نکردم، بلکه برای اصلاح در امت جدم به پا خاستم، و اکنون می خواهم امر به معروف و نهی از منکر کنم، و بر روش جدم و پدرم علی بن ابی طالب راه بروم (با اندکی تصرف: الحیاة، ج 2، ص 323).
تکیه اصلی در این قیام، اصلاح انحرافات و مفاسد با امر به معروف و نهی از منکر است. زیرا انحرافات و مفاسد اعمال و رفتار منکری هستند که تعادل و سلامت جامعه را تهدید می کنند و امام وظیفه دارد در مقابل هر خطر و تهدیدی که انسان را از مسیر هدایت منحرف مقابله کند.
منکرها افعال و رفتاری هستند که سلامت و تعادل انسان و جامعه را برهم می زند. بنابراین شاخصه اصلی منکر، آسیب و ضرر است که انسان را از اعتدال و سلامت خارج می کند. آسیب و ضرررسانی ممکن است به خود انسان، همنوعان و یا محیط باشد. امام معصوم ضرر و آسیب های در شبکه هستی را مورد توجه قرار می دهد. اصلاحی که امام معصوم در پی آن است اصلاح روابط در شبکه هستی برای اتصال به بینهایت (خداوند) است.
در میان این سه محور، منکر بودن آسیب و ضرررسانی به دیگران مورد پذیرش همه انسانهاست و گزاره های دینی هم بر منکر بودن اینگونه افعال و رفتار تأکید دارند «وَ لاتَأْکلُوا أَمْوالَکمْ بَینَکمْ بِالْباطِلِ وَ تُدْلُوا بِها إِلَی الْحُکامِ لِتَأْکلُوا فَرِیقاً مِنْ أَمْوالِ النَّاسِ بِالإِثْمِ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ (بقره: 188)»(7).
اما در موارد آسیب و ضرررسانی انسان به خود اختلافاتی وجود دارد. در اسلام مسلمانان براساس گزاره های دینی، فطرت و عقل، دایره آسیب ها را گسترش داده اند و افعال و رفتارهایی که انسان به خود آسیب می رساند را در دایره کارهای منکر قرار می دهند؛ و منکر بودن چنین عملی را از گزاره هایی مانند «وَ لاتُلْقُوا بِأَیدِیکمْ إِلَی التَّهْلُکةِ وَ أَحْسِنُوا إِنَّ اللهَ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ (بقره: 195)» استنباط می کنند.
محیط اطراف از مواردی است که کمتر ممکن است در مقوله امر به معروف و نهی از منکر به چشم بخورد. اما به همان اندازه که رفتار انسان نسبت به خود و همنوعان در ارتقاء کیفیت زندگی اثر دارد، محیطی که انسان در آن زندگی می کند اثرگذار خواهد بود. به همین دلیل رفتارها و افعال آسیب زا نسبت به محیط هم در زمره امور منکر شمرده می شوند.
«منطق و عقل به افراد اجتماع اجازه می دهد که در پاک نگه داشتن محیط زیست خود از هر گونه تلاش و کوششی خود داری نکنند. (تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ج 3، ص 37)»
بر این اساس آسیب زا بودن و اطلاق منکر بر رفتارها و افعال، بوسیله منابع معرفتی همانند عقل، عرف (اجماع)، فطرت و شرع تشخیص داده می شود (رک: امر به معروف و نهی از منکر، سروش، صص 37-42 و رک: بایدها و نبایدها، حسین بهشتی، ص 145-156).

تکیه اصلی قیام امام حسین (علیه السلام) اصلاح انحرافات و مفاسد (منکرات) است.

نتیجه:
ارتباطات از ویژگی های مهم دوران حیات انسان است. هر چه انسان ارتباطات بهینه تری داشته باشد وضعیت تعادل و سلامت او پایدارتر خواهد بود. رفتارها در رسیدن به تعادل یا در عدم تعادل انسان اثر گذارند. باورها هم در شکل گیری رفتارها مؤثرند. با توجه به آموزه های دینی اصلی ترین و مؤثرترین باور در انسان، باور به خداست و باور صحیح به خدا این است که خدا وجود بی نهایت است. بر اساس همین باور، هدف انسان در زندگی، اتصال به بی نهایت است. رسیدن به این هدف مبتنی بر همسو بودن رفتار و اعمال در جهت و مسیر اتصال است. قرار گرفتن در مسیر و جهت اتصال به بینهایت مبتنی بر شناخت اعمال و رفتاری است که انسان را به آن هدف نزدیک یا دور می کند. بنابراین برای تشخیص افعال نزدیک کننده (معروف) و افعال دور کننده (منکر) نیازمند معیارهای شناخت و تمایز بین آنها خواهیم بود.
از طرفی هم شناخت تمامی منکرها (آسیب ها) بوسیله عقل و عرف (اجتماع)، فطرت ... امکان پذیر نیست؛ زیرا انسان در شبکه هستی در حال حرکت است و با کلیه عناصر درونی خودش، عناصر محیطی، عناصر همنوعش، عناصر فوقانی و علل ماورایی و نیروهای مثبت و منفی جاری در عالم، مرتبط است. فعالیت های او برآیند نیروهایی است که بر او وارد می شود و نیروهایی که او وارد می کند. عقل و عرف و فطرت توان و قدرت تشخیص و شناسایی رفتارهای آسیب زا (منکر) در شبکه هستی را ندارند. به همین دلیل به منبع معرفتی دیگر نیاز است تا در شناخت آسیب ها (منکرها) در شبکه هستی به کمک انسان بیایید و رفتارهای آسیب زا در شبکه هستی را شناسایی کند. این منبع همان علم نشر یافته خداوند یعنی وحی است.
برای اینکه به افراد توصیه و پیشنهاد شود که منکر را ترک کنند در درجه اول باید آسیب ها، ضرر و زیان هایی که افعال و رفتار منکر برای خود انسان، همنوعان و محیط دارد بیان گردد تا مخاطب به تأثیرات منفی افعال و رفتار منکر آگاه شود. در مرحله بعد با عقل، عرف (اجماع)، فطرت و شرع منکر و آسیب زا بودن افعال و رفتارها را معرفی کند تا دلیل روشنی بر منکر، قبیح و زشت بودن افعال باشد تا مخاطب اطمینان پیدا کند که در توصیه از ترک منکرات، نفع شخصی برای توصیه کننده وجود ندارد و توصیه های فرد نهی کننده از منکر توصیه ای است که اولاً نفع و سلامت مخاطب در آن قرار دارد و در ضمن نفع و سلامتی برای همنوعان (اجتماع) و محیط را به ارمغان خواهد آورد.

فهرست منابع:
1) قرآن کریم.
2) امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی، کوک، مایکل، ترجمه: احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1384.
3) باید و نبایدها، حسینی بهشتی، سید محمد، تهران: بقعه، 1379.
4) بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، مجلسی، محمدباقر، تهران: اسلامیه، بی تا.
5) ترجمه تفسیر المیزان، سید محمدباقر، موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه ی مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ پنجم، 1374 ش.
6) تفسیر نمونه، مکارم شیرازی، ناصر، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ اول، 1374 ش.
7) تهذیب الأحکام، طوسی، محمد بن الحسن، محقق/مصحح: خرسان، حسن الموسوی، تهران: دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، 1407 ق.
8) الحیاة، "حکیمی، محمدرضا" و "حکیمی، محمد" و "حکیمی، علی"، ترجمه احمد آرام، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ اول، 1380.
9) در سوگ امیر آزادی - گویاترین تاریخ کربلا، کرمی، علی، قم: نشر حاذق، چاپ اول، 1380.
10) راهکارهای گسترش امر به معروف و نهی از منکر، محمدرضا عرب بافرانی، اندیشکده راهبردی تبیین، اردیبهشت ماه ۱۳۹۲.
11) روش شناسی مطالعات دینی، فرامرز قراملکی، احد، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، 1380.
12) عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة، ابن أبی جمهور، محمد بن زین الدین، محقق/مصحح: عراقی، مجتبی، قم: دار سید الشهداء للنشر، چاپ اول، 1405 ق.
13) قاموس قرآن، قرشی، سیدعلی اکبر، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چاپ پانزدهم، 1386.
14) کافی، کلینی، محمد بن یعقوب، محقق/مصحح: دارالحدیث، قم: دارالحدیث، چاپ اول، ق 1429.
15) الکافی (ط - الإسلامیة)، کلینی، محمد بن یعقوب، محقق/مصحح: غفاری علی اکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407 ق.
16) مجموعة ورّام، ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسی، قم: مکتبه فقیه، چاپ اول، 1410 ق.
17) مصباح الشریعه، منسوب به حضرت صادق (علیه السلام)، موسسه الاعلمی للمطبوعات، 1400 هجری قمری.
18) مقاله «امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه امام خمینی (رحمه الله علیه)»، محمدجواد انصاری، فصلنامة حضور، شمارة ٥٨، پاییز 1385.
19) نظارت همگانی و امر به معروف و نهی از منکر، روزبه، محمدحسن، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر، 1383.
20) نهج البلاغة، شریف الرضی، محمد بن حسین، محقق/مصحح: صبحی صالح، قم: هجرت، چاپ اول، 1414 ق.
21) الوافی، فیض کاشانی، محمد محسن بن شاه مرتضی، اصفهان: کتابخانه امام أمیرالمؤمنین علی علیه السلام، چاپ اول، 1406 ق.
22) وسائل الشیعة، شیخ حر عاملی، محمد بن حسن، محقق/مصحح: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) قم: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام)، چاپ اول، 1409 ق.
23) www.tabyincenter.ir
24) www.rasekhoon.net
25) lib.al-adl.ir

----------------------------------------------------------------------------------------
پی نوشت:
1. «او [آدمی] را از کار زشت باز می دارد؛ نیکی را [در آدمی] استوار می کند». مجامع مدنی و حقوقی نیز به این اصل پایبند هستند. در انگلستان در سال 1801/1216 پیشنهاد شد «انجمن جلوگیری از گناه و حمایت از دین و فضلیت» تشکیل شود. سندی قانونی مربوط به سال 1616/1025 در آلمان وظیفه قاضی محکمه ای را «امر به حق و نهی از ناحق» تعیین می کند (امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 877) و قانون چیزی است که مردم را به نیکی امر کند و از بدی باز دارد. (برگرفته از: امر به معروف و نهی از منکر، کوک، ص 878)
2. نکر: (بر وزن فرس و قفل) نشناختن گویند «نکر الامر: جهله» کار را ندانست «نکر الرّجل: لم یعرفه» یعنی او را نشناخت، انکار نیز بدان معنی است در مصباح آمده: «انکرته انکارا» یعنی او را نشناختم. انکار بمعنی عیب گرفتن و نهی کردن نیز آمده است. (قاموس القرآن، قرشی، ج 7، ص 109)
الإِنْکارُ: ضِدُّ العِرْفَانِ. یقال: أَنْکرْتُ کذا، و نَکرْتُ، و أصلُه أن یرِدَ علی القَلْبِ ما لا یتصوَّره، و ذلک ضَرْبٌ من الجَهْلِ. قال تعالی: فَلَمَّا رَأی أَیدِیهُمْ لا تَصِلُ إِلَیهِ نَکرَهُمْ [هود/ 70]، فَدَخَلُوا عَلَیهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکرُونَ [یوسف/ 58] و قد یستعمَلُ ذلک فیما ینْکرُ باللّسانِ و سَبَبُ الإِنْکارِ باللّسانِ هو الإِنْکارُ بالقلبِ لکن ربّما ینْکرُ اللّسانُ الشی ءَ و صورتُه فی القلب حاصلةٌ، و یکون فی ذلک کاذباً؛ و علی ذلک قوله تعالی: یعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللَّهِ ثُمَ ینْکرُونَها [النحل/ 83]، فَهُمْ لَهُ مُنْکرُونَ [المؤمنون/ 69]، فَأَی آیاتِ اللهِ تُنْکرُونَ [غافر/ 81] (المفردات، راغب اصفهانی، ص 823)
إِنْکار ضد عرفان است (نشناختن ضد شناسائی) أَنْکرْتُ کذا و نَکرْتُ - در اصل به این معنی است که چیزی را که در قلب و دل تصور نشده است به دل و قلب وارد شود، که در واقع إنکار نوعی از جهل و نادانستن است. در آیه گفت: فَلَمَّا رَأی أَیدِیهُمْ لا تَصِلُ إِلَیهِ نَکرَهُمْ - هود/70 و فَدَخَلُوا عَلَیهِ فَعَرَفَهُمْ وَ هُمْ لَهُ مُنْکرُونَ - یوسف/58 این واژه در چیزی که زبان آنرا رد می کند بکار می رود، علت و سبب انکار با زبان همان انکار دل و قلب است اما چه بسا چیزی را زبان انکار می کند و صورت آن در دل وجود دارد که در آن صورت دروغگو و کاذب است. به این معنی خدای تعالی فرمود: یعْرِفُونَ نِعْمَتَ اللهِ ثُمَ ینْکرُونَها - النحل/83 و فَهُمْ لَهُ مُنْکرُونَ - المؤمنون/69. (ترجمه مفردات، ج 4، ص 396)
3. در آیه 146 بقره عرف به معنای شناخت آمده است:
الَّذینَ آتَیناهُمُ الْکتابَ یعْرِفُونَهُ کما یعْرِفُونَ أَبْناءَهُمْ وَ إِنَّ فَریقاً مِنْهُمْ لَیکتُمُونَ الْحَقَّ وَ هُمْ یعْلَمُونَ (146)
ترجمه: آنان که به آنها کتاب دادیم پیامبر اسلام را می شناسند همان طور که پسران خود را می شناسند.
در آیه 157 سوره اعراف، معروف در کار خوب و پسندیده و منکر در کار زشت و ناپسند استعمال شده است.
الَّذینَ یتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِی الأُمِّی الَّذی یجِدُونَهُ مَکتُوباً عِنْدَهُمْ فِی التَّوْراةِ وَ الإِنْجیلِ یأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَ ینْهاهُمْ عَنِ الْمُنْکرِ وَ یحِلُّ لَهُمُ الطَّیباتِ وَ یحَرِّمُ عَلَیهِمُ الْخَبائِثَ وَ یضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الأَغْلالَ الَّتی کانَتْ عَلَیهِمْ فَالَّذینَ آمَنُوا بِهِ وَ عَزَّرُوهُ وَ نَصَرُوهُ وَ اتَّبَعُوا النُّورَ الَّذی أُنْزِلَ مَعَهُ أُولئِک هُمُ الْمُفْلِحُونَ (157)
ترجمه: آنان که از این رسول، این پیامبر امی که نامش را در تورات و انجیل خود نوشته می یابند، پیروی می کنند - آن که به نیکی فرمانشان می دهد و از ناشایست بازشان می دارد و چیزهای پاکیزه را بر آنها حلال می کند و چیزهای ناپاک را حرام و بار گرانشان را از دوششان بر می گزیند دارد و بند و زنجیرشان را می گشاید. پس کسانی که به او ایمان آوردند و حرمتش را نگاه داشتند و یاریش کردند و از آن کتاب که بر او نازل کرده ایم پیروی کردند، رستگارانند.
4. منظور از آسیب عواملی است که روند طبیعی یا جریان عادی پدیده یا سیستمی را با کندی و یا سختی مواجه می کند و منظور از بحران عواملی که روند طبیعی یا جریان عادی پدیده یا سیستمی را مختل کرده و حرکت سیستم و یا آن پدیده متوقف می گردد.
5. تصویر شبکه هستی

6. «المُنْکرُ: کلُّ فِعْلٍ تحکم العقولُ الصحیحةُ بقُبْحِهِ، أو تتوقَّفُ فی استقباحِهِ و استحسانه العقولُ، فتحکم بقبحه الشّریعة، و إلی ذلک قصد بقوله: الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْکرِ [التوبة/112]، کانُوا لایتَناهَوْنَ عَنْ مُنکرٍ فَعَلُوهُ [المائدة/79]، وَ ینْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکرِ * [آل عمران/104]، وَ تَأْتُونَ فِی نادِیکمُ الْمُنْکرَ [العنکبوت/29] و تَنْکیرُ الشَّی ءِ من حیثُ المعنی جعْلُه بحیث لا یعْرَفُ. قال تعالی: نَکرُوا لَها عَرْشَها [النمل/41] و تعریفُه جعْلُه بحیث یعْرَف. (المفردات، راغب اصفهانی، ص 823)»
7. ترجمه آیه (بقره/188): کلمه (اکل) در اصل به معنای جویدن و بلعیدن است، و لکن بعنوان کنایه در مطلق تصرفات در اموال نیز استعمال می شود و جهتش این است که در آن تصرفات نیز منظور اصلی انسان خوردن است، چون بطور کلی خوردن رکن زندگی آدمی است. (ترجمه المیزان، موسوی، ج 1، ص 632)
ترجمه آیه (بقره: 195): معنا چنین می شود: "دست خود به تهلکه نیفکنید" و این تعبیر کنایه است از اینکه مسلمان نباید نیرو و استطاعت خود را هدر دهند، چون کلمه "دست" به معنای مظهر قدرت و قوت است، بعضی هم گفته اند: حرف با، زائد نیست، بلکه با سببیت است، و مفعول "لاتلقوا" حذف شده، معنایش (لاتلقوا انفسکم بایدی انفسکم الی التهلکة، یعنی خود را به دست خود به هلاکت نیفکنید) می باشد و تهلکه به معنای هلاکت است، و هلاکت به معنای آن مسیری است که انسان نمی تواند بفهمد کجا است، و آن مسیری که نداند به کجا منتهی می شود. (ترجمه المیزان، موسوی، ج 2، ص 93)




 
امتیاز دهی
 
 

نسخه قابل چاپ
  • ارسال به دوستان
نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 

مطالب مرتبط

سیره رضوی در امر به معروف و نهی از منکر
  • 1394/11/27 سه شنبه سیره رضوی در امر به معروف و نهی از منکر
    امر به معروف و نهی از منکر یک واجب الهی است که به دلایلی چون ترس ها، توجیه ها و سازشکاری ها فراموش و یا موجب بی تفاوتی قرار گرفته است. بر آن شدیم که به بررسی روشهای تأثیرگذار در زندگی امام رضا ع به عنوان یک الگوی اجرایی در امر به معروف و نهی از منکر بپردازیم و روش هایی چون جلب محبت با انفاق، داشتن...
شناخت شاخص های معروف
  • 1394/8/25 دوشنبه شناخت شاخص های معروف
    امر به معروف، از مهم ترین مباحث در سلامت اجتماع است. برای شناخت معروف باید شاخص های آن را دانست. شاخص های شناخت معروف که بدست آمده از مبانی معرفت شناسی، مبانی فلسفی، مبانی انسان شناسی و مبانی کلامی است، 5 مورد ذیل می باشد: 1- ناظر به کمال نهایی 2- معقولیت 3- مورد تأیید شرع 4- توجه به خود...
امام على(ع):امروز تنها عید کسى است که خداوند روزه‏اش را پذیرفته و شب زنده‏دارى‏اش را سپاس گزارده است . نهج البلاغه حکمت 428