• درباره ما
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی

    رضوان علم ، منظومه ای زیباشناسانه در تماشای انسان اشرف در آینه تمام نمای هستی است برای میل به بینهایت مطلق همراه با کملین و پیوستگان تا حقیقت مسجود بودن را در قوسین خلقت در بازگشت از هبوط به نظاره بنشیند . همراه با رضوان نظاره گر باشیم .

     
    ×
  • تماس با ما
    شما می توانید با پر کردن فرم زیر، ما را از نظرات خود در مسیر بهبود کیفیت این وب سایت مطلع سازید:

    فرم ارتباط با ما
    * نام و نام خانوادگي
    * پست الكترونيك
    * نظر
    کد امنیتی
     
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
راهنما
بازگشت به خانه

درگاه خدمات فرهنگی تبلیغی حرم مطهر امام رضا علیه السلام | رضوان علم


  • فرم ثبت اطلاعات
    * نام و نام خانوادگی * شماره موبایل
    * نام استان * ایمیل
    نام شهرستان نام شهر در خارج از كشور
    تاريخ ثبت
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
  •  
  •  
  •  
  •  

ویژه نامه ها

اوقات شرعی

  اذان صبح
  طلوع خورشید
  اذان ظهر
  غروب خورشید
  اذان مغرب
اوقات به افق :


شناخت شاخص های معروف


آمنه خاوری، سطح سه حوزه علمیه و دانشجوی دکتری کلام اسلامی

چکیده
امر به معروف، از مهم ترین مباحث در سلامت اجتماع است. برای شناخت معروف باید شاخص های آن را دانست. شاخص های شناخت معروف که بدست آمده از مبانی معرفت شناسی، مبانی فلسفی، مبانی انسان شناسی و مبانی کلامی است، 5 مورد ذیل می باشد: 1- ناظر به کمال نهایی 2- معقولیت 3- مورد تأیید شرع 4- توجه به خود و دیگری 5- توجه به هر دو بعد جسمی و روحی انسان.
اما نقش وجود این شاخص ها در مسئله امر به معروف اینست که آمر می تواند به شرط اساسی در امر به معروف که شناخت معروف است، دست پیدا کند و با اطمینان سازی در مخاطب، به اجرای هر چه بهتر این فریضه کمک نماید.
کلیدواژه ها: امر به معروف، شاخص های معروف، مبانی شناخت معروف، حسن و قبح عقلی، معقولیت، معروف.

مقدمه
امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از مسائل اساسی در جهت بقاء حیات اجتماعی سالم، در متون دینی بسیار مورد بحث قرار گرفته است. در غیر از اصطلاح شرعی، قدمت این بحث به آفرینش حضرت آدم بر می گردد. اولین انسان که روی زمین قرار گرفت آمر به معروف بود و بعد از ایشان، سایر فرستادگان الهی به جا آورنده این دو فریضه بودند تا اینکه در شریعت پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) مورد اهتمام زیادی واقع شد. تا حدی که در همه کتب فقهی و بسیاری از کتب کلامی مورد بحث های فراوان قرار گرفت. در کتب مورد بحث یکی از شرایط مطرح و اساسی در آمر به معروف، آگاهی و علم به معروف و مصداق و متعلق امر و نهی است. بر همین اساس مسئله شاخص های معروف به منظور شناسایی آن و نقش آن بر فریضه امر به معروف، مد نظر است. اهمیت بحث از شاخص های معروف اینست که در برخورد با مکاتب فکری مختلف، هریک شاخص ها و ملاک هایی برای معروف و پسندیده ارائه نموده است، مخاطب در روبه رو شدن با ملاک ها و شاخص های متعدد و متکثر، خود را سرگردان در یافتن مصداق معروف می یابد. بنابراین اگر بتوان برای فرد مسلمان با ارائه مبانی و ترسیم فضایی که مسلمان در آن قرار دارد و به تناسب به ارائه شاخص های لازم معروف پرداخت، امید است که در شناخت و آگاهی از معروف به او در جهت امر به آن، یاری رسانده شود.
البته قابل ذکر است که بحث امر به معروف، فقط در ادیان و عرف مردم مطرح نیست؛ بلکه با بررسی مباحث علوم اجتماعی، به اصطلاحات و واژگانی بر می خوریم که مفهوم امر به معروف و نهی از منکر از آن فهمیده می شود. مانند پلیس اجتماعی و کنترل اجتماعی.

1- مفهوم شناسی
1-1- شاخص
شاخص در لغت کلمه ای عربی است و در اصل به معنای برآمده و مرتفع و بلند است. (المنجد فی اللغه العربیه المعاصره، انطوان نعمه و دیگران، ص 751) این واژه در موارد دیگری نیز که مرتبط با معنای اصلی است به کار می رود:

شاخص در لغت به معنای برآمدگی و در اصطلاح، شاخص صفتی است در یک پدیده که می توان بر اساس تغییرات آن، موقعیت پدیده را از پدیده های دیگر متمایز کرد و نسبت به هدف مرتبط با آن پدیده، سنجش را صورت داد.

1- نشانه ای که آن را هنگام وجود آفتاب برای تعیین زمان نصب می کنند.
2- میله ای که آن را به منظور مشخص کردن جهت و مسیر راه در زمین قرار می دهند.
3- دستگاهی که آن را به منظور تعیین سطح آب طی سالها و فصول مختلف در رودخانه ها نصب می کنند.
4- میله ای فلزی یا چوبی که مدرج است و آن را در نقشه برداری به کار می برند.
5- فردی از جامعه آماری که ممتاز از افراد دیگر و منتخب آنان باشد. (فرهنگ فارسی، معین، ج 2، ص 1993)
بنابراین از موارد کاربرد شاخص، ابزار بودن و نشانه بودن فهمیده می شود. «در اصطلاح، شاخص صفتی است در یک پدیده که می توان بر اساس تغییرات آن، موقعیت پدیده را از پدیده های دیگر متمایز کرد و نسبت به هدف مرتبط با آن پدیده، سنجش را صورت داد.» (واسطی، isin.ir، ذیل مفهوم شاخص)

1-2- معروف
معروف واژه ای عربی از ریشه «عرف» به معنای شناختن است، موارد استعمال مشتقات این ریشه در معنی اصلِ شناخت در قرآن بسیار فراوان است. اما ظاهراً در بعضی آیات معنی لغوی مد نظر نیست، از جمله در آیه 264 از سوره بقره که مفسرین معروف را به معنی پسندیده و شایسته معنی کرده اند: «قول معروف و مغفره خیر من صدقه یتبعها أذی»؛ قول معروف یعنی سخن پسندیده.
این مفهوم در کتب لغوی چنین آمده است: «عملی که از راه عقل یا شرع نیکو شناخته شود.» (راغب اصفهانی، المفردات، ج 1، ص 561)
«معروف نام فراگیر برای هر چیزی است که مصداق اطاعت الهی و نزدیکی به خدا و خدمت و نیکی به مردم شناخته شده باشد.» (مجمع البحرین، طریحی، ج 3، ص 158)
علاوه بر لغویین، علامه طباطبایی می فرمایند: «آن عملی‏ معروف است که هم طبق هدایت عقل صورت گرفته باشد، و هم با حکم شرع و یا قانون جاری در جامعه مطابق باشد، و هم با فضائل اخلاقی منافی نباشد، و هم سنت های ادبی آن را خلاف ادب نداند.» (ترجمه تفسیر المیزان، علامه طباطبایی، ج‏2، ص 349) دکتر بهشتی نیز در تعریف معروف می آورد: «معروف یعنی آنچه منطق فطرت، بینش های عمومی، بررسی های علمی و عقلی و منبع پر ارج وحی آن را به نیکی می شناسد.» (بایدها و نبایدها، بهشتی، ص 146)
با توجه به مطالب، معروف هر کار خوب و نیک است که مورد تأیید منابع معرفتی انسان قرار بگیرد. بر این اساس مفهوم «معروف» یکی از مفاهیم ارزشی خواهد بود.

معروف به معنی خوب و پسندیده که مورد تأیید منابع معرفتی انسان است؛ و از مفاهیم ارزشی به شمار می آید.

ارزش ها از جمله مفاهیمی هستند که به زندگی انسان معنا می بخشند. انسان ها همواره ایده هایی دارند درباره آنچه خوب یا بد، مناسب یا نامناسب و ضروری یا غیر ضروری است. به این گونه ایده ها ارزش می گویند. (معیارها و شاخص های پیشرفت انسانی از دیدگاه اسلام، اشکذری و دیگران، ص 401)
این مفاهیم یا خود کمال نهایی هستند و یا اینکه از جمله اموری هستند که نتیجه آن رسیدن به آن کمال نهایی است. در صورت اول این مفاهیم را، دارای ارزش ذاتی و در صورت دوم دارای ارزش غیری یا تبعی می دانیم. (برگرفته از بنیاد اخلاق، مصباح، صص 52-53)

2- مبانی شناخت شاخصه های معروف
هر بحث نظری و رفتاری، بر اساس مبانی فکری است که زیربنای آن بحث را تشکیل می دهد. اهمیت توجه به مبانی به میزانی است که پژوهشگر در اظهار نظر، بدون لحاظ مبانی یا بدون دقت در آن ها دچار نقص و کاستی خواهد شد. بنابراین در شناخت شاخصه های معروف ناگزیر به بیان مهم ترین مبانی این بحث هستیم. زیرا که دلیل تفاوت نظرات مختلف در این زمینه معلول اختلاف مبانی در این بحث است.

2-1- مبانی معرفت شناسی
یکی از اصول اساسی در معرفت شناسی مفاهیم ارزشی اینست که مفاهیم ارزشی مستقل از مفاهیم عینی نیست. (برگرفته از بنیاد اخلاق، مصباح، صص 71-80) به این صورت که وقتی گفته می شود، «عدالت معروف و خوب است» یعنی بین عدالت و کمال انسان رابطه عینی و حقیقی وجود دارد. بنابراین نظر مفاهیم ارزشی که حاکی از سلیقه یا قرارداد هستند، از دایره معروف ها خارج می شوند.

واقع گرایی در ارزش ها یعنی بین ارزش و کمال انسان رابطه عینی و حقیقی وجود دارد.

2-2- مبانی فلسفی
از مباحث مهم و مطرح در مفاهیم ارزشی ثبات یا نسبیت این مفاهیم است. مراد از ثبات اصول اخلاقی اینست که حداقل برخی از اصول کلی ارزشی، مثل حسن عدل غیر قابل تغییر است، و مقصود از نسبیت آن است که در گزاره های ارزشی هیچ امر ثابتی وجود ندارد. (برگرفته از آراء اخلاقی علامه طباطبایی، رمضانی، ص 239) علامه طباطبایی (رحمه الله علیه) نسبیت را باطل می داند و بیان می کند: «خوب و بد در هر اجتماعی وجود دارد. اصولی چون عفت، شجاعت، حکمت و عدالت در همه جوامع، اخلاقی و در شمار خوبی ها قرار می گیرد. نقطه مقابل این اصول همیشه بد خوانده می شود، بنابراین فروع این اصول اخلاقی نیز که بر اساس تحلیل به همین اصول باز می گردند در شمار خوبی ها قرار می گیرند، هر چند در مواردی به جهت شک در مصداق، اشتباه در حکم کردن رخ می دهد. (علامه طباطبایی، المیزان، ج 1، ص 379)

2-3- مبانی کلامی
2-3-1-
مبدأ و معاد عالم و هستی، خداوند متعال است. «وَ هُوَ الَّذی یبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ یعیدُه.» (روم:27) و اوست آن کس که آفرینش را آغاز می کند و باز آن را تجدید می نماید. بر این اساس کسی که مبدأ هستی را تصادف یا طبیعت می داند، معروف ها در نگاه این افراد محدود به دایره امور طبیعی است.

2-3-2- حسن و قبح عقلی از جمله مسائلی است که بسیاری از مباحث از جمله شناخت شاخص های معروف مبتنی بر آن است. طرفداران اصل حسن و قبح عقلی معتقدند که عقل عملی انسان، به صورت مستقل و بدون نیاز به راهنمایی شرعی، می تواند خوبی یا بدی بعضی افعال را بفهمد و فاعل آن را شایسته ستایش یا نکوهش بداند. همچنین عقل جایز است که یافته های خود را در زمینه حسن و قبح افعال به افعال خداوند سرایت دهد و او را از انجام کارهای قبیح منزه دارد. متکلمان امامیه و معتزله که به عدلیه معروفند از اصل حسن و قبح عقلی طرفداری می کنند و در مقابل اشاعره حسن و قبح افعال را تابع رأی شارع می دانند و برای داوری عقل در این زمینه اعتباری قائل نیستند. آیات و روایات فراوانی مؤید حسن و قبح عقلی هستند. در برخی آیات خداوند عقل و وجدان عمومی انسان ها را برای تأیید افعال نیک خطاب به داوری می کند. به عنوان نمونه: «هَلْ جَزَاءُ الاحْسَانِ إِلَّا الاحْسَان» (الرحمن:60) یعنی آیا پاداش احسان چیزی جز احسان است؟

با توجه به هریک از 2 دیدگاه مطرح شده، در نگاه عدلیه علاوه بر منبعیت شرع، عقل نیز به عنوان یک منبع برای شناخت معروف معتبر است، اما در نگاه اشاعره معروف فقط از شرع و دین قابل دریافت است.

عدلیه قائل به حسن و قبح عقلی در افعال هستند، بنابراین بر خلاف اشاعره منبعیت عقل را در کنار وحی می پذیرند.

2-4- مبانی انسان شناسی
2-4-1- در دیدگاه اسلام، حقیقت انسان، دارای دو بعد جسم و روح است. حقیقت انسان روح اوست که با مرگ نیست و نابود نمی شود. پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) می فرمایند: «مَا خُلِقْتُمْ لِلْفَنَاءِ بَلْ خُلِقْتُمْ لِلْبَقَاءِ وَ إِنَّمَا تُنْقَلُونَ مِنْ دَارٍ إِلَی دَار» شما نه برای نابودی، که برای باقی ماندن آفریده شده اید، تنها از خانه ای به خانه دیگر منتقل می شوید. (بحارالانوار، علامه مجلسی، ج 58، ص 68)

2-4-2- از نظر اسلام، اعمال انسان در روح او تأثیر می گذارند. «مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ أَساءَ فَعَلَیها.» (فصلت:46) هر که کار شایسته کند، به سود خود اوست؛ و هر که بدی کند، به زیان خود اوست‏.

2-4-3- روح انسان، قابلیت تکامل و اشتداد وجودی را دارد. تکاملی که برای انسان حاصل می شود با دو کار صورت می گیرد: عمل جوارحی و عمل جوانحی، یعنی افعال ظاهری و باطنی انسان باعث تکامل یا سقوط نفس می شوند.

2-4-4- انسان مختار و آزاد آفریده شده است، و اختیار انسان منافاتی با فاعلیت خداوند ندارد «وَ ما رَمَیتَ إِذْ رَمَیت وَ لکنَّ اللهَ رَمی» (انفال: 17) و چون [ریگ به سوی آنان] افکندی، تو نیفکندی، بلکه خدا افکند.

با پذیرفتن این مبانی انسان شناسی، زندگی انسان بعد غیر مادی پیدا می کند، در نتیجه باید پیامدهای امور معروف را در سعادت و شقاوت ابدی هم مورد توجه قرار داد.

انسان موجودی دارای دو بعد جسمانی و روحی می باشد که اصالت با روح است که قابل اشتداد و تکامل بوسیله افعال جوارحی و جوانحی است.

3- شاخصه های شناخت معروف
3-1- ناظر به کمال نهایی
بر طبق بیان قرآن، منتهی الیه حرکت تکاملی انسان خداوند است. این معنا در بسیاری از آیات، مانند «وَ أَنَّ إِلی‏ رَبِّک الْمُنْتَهی» (نجم:42)، «وَ إِنَّا إِلَیهِ راجِعُونَ» (بقره: 156)، «وَ إِلَی اللهِ الْمَصیر» (نور:42) بیان شده است.
معروف و پسندیده نیز باید در جهت رسیدن و قرب به خداوند باشد. بنابراین رسیدن به قرب الهی خود دارای ارزش ذاتی است و باقی معروف ها بایستی در جهت رسیدن به آن باشند.
البته واضح است که منظور از قرب و رسیدن به خداوند قرب جسمی نیست بلکه روحی است. یعنی درک عمیق ارتباط خود با خداوند.
اما تأثیر این شاخص از این جهت است که کمال حقیقی انسان عبارتست از آخرین مرتبه وجودی و عالی ترین کمالی که انسان استعداد دستیابی به آن را دارد و کمالات دیگر، اگر انسان را در رسیدن به کمال حقیقی اش کمک کند، کمالی آلی و نسبی محسوب می شوند. بنابراین آنچه اصالتاً برای انسان مطلوبیت و ارزش دارد همین کمال نهایی است و سایر کمالات مطلوبیتی فرعی و مقدمی دارند. (برگرفته از نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، مصباح، ص 160)
بنابراین چون خداوند دارای عالی ترین وجود و کمالات است، محدوده کمال اختیاری انسان نیازمندی به خداوند است. یعنی انسان با اختیار خود می تواند صفات کمال الهی را جز صفاتی که به بی نیازی مطلق او باز می گردد در حد موجود نیازمند کسب کند و به بالاترین مرتبه کمال خود برسد. به همین دلیل یکی از شاخص های معروف را ناظر به کمال نهایی دانستیم، زیرا با استفاده از این شاخص آمر می تواند اطمینان سازی کند که بوسیله انجام معروف، فاعل آن به بالاترین کمال و رشد ممکن خواهد رسید.

3-2- معقولیت
یکی از شاخص های مفاهیم ارزشی، این است که قابل تبیین و استدلال است. برخلاف این بعضی مکاتب معتقدند که ارزش، نه تنها از پشتوانه فلسفی برخوردار نیست بلکه نمی تواند چنین باشد، و اساساً ارزش ها را در برابر تعقل قرار می دهند. این دسته دایره ارزش ها را عواطف و احساسات انسان می دانند که مقوله ای جدا از استدلال و تعقل است؛ و ارزش ها در برابر واقعیت ها قرار دارند و بین ارزش و واقعیت، پیوندی نیست.
زمانی می توان ارزش ها را تبیین عقلانی کرد که برای ارزش ها واقعیت قائل باشیم، زیرا عقل فقط مدرک واقعیات است. اگر مفاهیم ارزشی صرف اعتبار، بدون منشأ خارجی یا فقط برای بیان احساسات باشند، قابل تبیین نیستند. زیرا موضوعی قابل استدلال است که بر یک سلسله علی و معلولی مبتنی باشد. (برگرفته از نقد و بررسی مکاتب اخلاق، آیت الله مصباح، صص 353-354)

تبیین عقلانی ارزش ها منوط به پذیرش واقع گرایی در ارزش هاست، زیرا عقل مدرک واقعیات است.

عقل حسابگری است که کارها را مورد سنجش قرار می دهد و محاسبه می کند که کار مورد نظر چه تأثیری نسبت به آینده و سرنوشت و آخرت ما دارد. توجه جدی به طبیعت عقلانی بشر و اینکه انسان موجودی است دارای عقل و وجدان که اگر به وسیله ی تعلیم و تربیت های صحیح انسانی بارور شوند، خود به خود به فعالیت سالم در زندگی خواهند پرداخت، زیرا عقل و وجدان سالم انسانی به خوبی می تواند ضررها و معایب را درک کرده و درصدد اصلاح آن برآید و رفتارها و تصمیمات را بر اساس نفع و ضرر مبتنی می کند.
علامه طباطبایی (رحمه الله علیه) نیز آورده است که «حسنات چه اقوال و چه افعال، مطابق حکم عقل است و به همین جهت است که مردم را به پیروی از عقل‏ سفارش نموده، و از چیزی که سلامت و حکمرانی آن را مختل می سازد نهی فرموده، مانند شراب، و قمار، و لهو و غش، و غرر در معاملات، و نیز از دروغ، و افترا، و بهتان و خیانت، و ترور، و هر عملی‏ که سلامت عقل در حکمرانی را مختل می سازد نهی فرموده، چون همه این کارها عقل انسان را در مرحله عمل دچار خبط می کند، و این را هم می دانیم که اساس حیات بشر در همه شؤون فردی و اجتماعیش بر سلامت ادراک و صحت فکر و اندیشه است.» (ترجمه المیزان، علامه طباطبایی، ج 2، ص 282)

معروف اگر معقول باشد، قابل محاسبه نفع و ضرر خواهد بود.

بر این اساس معروف اگر معقول باشد، قابل محاسبه نفع و ضرر خواهد بود و اگر انسان اطمینان پیدا کند که معروف، منفعت دارد به آن عمل می کند. نقش آمر نیز این خواهد بود که با محاسبه منفعت معروف، عقل را تحریک کند تا محاسبه گری فاعل، سبب برای انجام معروف شود.

3-3- مورد تأیید شرع
مشروعیت تابع علم و آگاهی است. علم و آگاهی برتر، علم خدا و تجلی آن در دین است. (واسطی، gofteman-bartar.ir/category/) شارع مقدس علاوه بر ارزش ها و معروف هایی که عقل به آن پی می برد، بر بسیاری از ارزش ها نیز علم دارد که عقل بدون کمک و راهنمایی شرع نمی تواند به آن ها پی ببرد. بر اساس نگاه اسلامی و شیعی شارع مقدس، خالق هستی و حکیم مطلق و عالم بالذات است، بنابراین به آنچه نسبت به انسان و هستی می گذرد و همه زوایای وجودی انسان و استعدادهایش کاملاً آگاه است. پس تشریع دینی و تقنین الهی تشریعی است که اساسش تنها علم است. به همین دلیل امامیه اعتقاد دارد که مصالح و مفاسد واقعی است که سبب ایجاد اراده انشای حکم در شارع می شود.

معمولاً در این مواقع دو سؤال مطرح می شود:
اول اینکه بسیاری از معروف ها و ارزش ها توسط جوامع انسانی بوجود آمده اند و شرع در آن دخالتی نداشته است. دوماً گزاره هایی که توسط دین آورده می شود یا موافق عقل است یا مخالف عقل. در صورت اول نیازی به گزاره های دینی و شرعی نیست، چون توسط عقل قابل دریافت هستند. در صورت دوم نیز غیر عقلانی هستند بنابراین قابل پذیرش نیستند.
در جواب باید گفت گزاره های دینی یا خرد پذیرند و یا مافوق عقل. گزاره های خردپذیر دین حالت مؤید و امضایی دارند؛ اما گزاره های مافوق عقلی، نقش دین، تأسیسی است. بنابراین در گزاره های مافوق عقل، همین اندازه که معلوم شود چیزی از جانب شارع مورد تأکید قرار گرفته است، معروف بودن آن ثابت خواهد شد.
بنابراین اگر معروفی، مشروع باشد چون منشأ آن علم و آگاهی است، اطمینان و اعتماد به تأثیر حقیقی آن معروف، در رشد و سعادت را به همراه دارد. پس بر آمر است که با نشان دادن لوازم و اسباب مشروعیت، فاعل را مطمئن سازد که معروف، سبب رشد او خواهد شد.

3-4- توجه به خود و دیگری
از نظر اسلام خیر و منفعت رسانی به دیگران حداقل به اندازه منفعتی که شامل خودمان شود دارای اهمیت است. خود گرایی بدون دیگرگرایی در بعضی موارد قابل فرض است، اما دیگرگرایی بدون خود گرایی قابل فرض نیست؛ زیرا فاعل مختار تنها در صورتی ممکن است که دیگرگرایی را انتخاب کند که آن را به نحوی در کمال خود مؤثر و مستلزم خودگرایی بداند.
گاهی تزاحم بین خودگرایی و دیگرگرایی برای بدست آوردن کمالی در فاعل قابل فرض باشد؛ اما در این مورد اگر دقت شود باز هم نوعی نفع رسانی به خود است.
البته ترجیح دیگرگرایی بر خودگرایی تا زمانیست که صدمه به رسیدن انسان به کمال نهایی وارد نشود. به همین دلیل در دیگرگرایی اسلام دعوت به اعتدال می کند.
«الَّذِینَ إِذَا أَنفَقُواْ لَمْ یسْرِفُواْ وَ لَمْ یقْترُواْ وَ کانَ بَین ذَالِک قَوَامًا» (فرقان:67) و آنان که چون هزینه می کنند اسراف نمی کنند و خِسّت نمی ورزند بلکه میان این دو، راه اعتدال را می گیرند.

توجه به خود و توجه به دیگران باید در شناخت معروف مورد لحاظ قرار گیرد.

تأثیر این شاخص در امر به معروف از این جهت است که آمر بایستی متذکر شود، در نگرش اسلامی، انسان و دیگر همنوعانش هر دو دارای اهمیت هستند و گاهاً رشد او وابسته به معروفی است که در آن توجه به دیگری نیز لحاظ شده است.

3-5- توجه به هر دو بعد انسان
معروف ها بایستی به هر دو بعد وجودی انسان مرتبط باشند. زیرا دارای دو بعد جسمی و روحی است. پس اگر یک نظام ارزشی فقط به بعد مادی و جسمانی انسان توجه کنند و از بعد روحانی او غافل باشد، نمی تواند انسان را به آن کمال نهایی برساند، همین طور نیز اگر فقط به خواسته های روحی بپردازد، و از نیازهای مادی او غافل باشد.
بر همین اساس نظام ارزشی اسلام هم مبتنی بر نیازهای مادی و هم نیازهای معنوی اوست، یعنی اگر چیزی از نظر اسلام خوب یا بد است، در لحاظ خوبی و بدی آن تعادل بین هر دو دسته نیازهای انسان مطرح است.
تأثیر این شاخص در اجرای فریضه امر به معروف، به لحاظ تعادل بین هر دو دسته نیازهای مادی و معنوی است. یعنی آمر باید برای تأثیر گذاری در امر به معروف بایستی به مخاطب خود نشان دهد که در انجام معروف، هر دو دسته نیازهایش در نظر گرفته شده است. زیرا که تاریخ نشان داده هر مکتب و مسلکی که به نیازهای انسان نگاهی انحصار گرایانه داشته، نتوانسته اهداف درست را با این وسیله محقق کند.

4- تأثیر شناخت شاخصه های معروف بر امر به معروف
دو نوع نقش در شناخت شاخص های معروف به جهت اجرای امر به معروف می توان در نظر گرفت:
نقش اول: شناخت معروف نسبت به فاعل معروف است. برای اینکه فاعل رغبت و میل به انجام معروف داشته باشد بایستی در ابتدا به حسن و خوبی آن پی ببرد و در مرتبه دوم اینکه مطمئن شود این خوبی در رشد او تأثیر حقیقی دارد. شاخص های معروف بر اساس دیدگاه اسلام می تواند چنین اطمینان را برای فاعل تأمین کند. البته اینکه فاعل، معروف را از روی میل انجام دهد بستگی به نوع بیان آمر دارد که چگونه بتواند اهمیت معروف را تبیین کند. بر این اساس نقش دوم مهم تر به نظر می رسد. از همین روی به تبیین نقش دوم می پردازیم.

نقش دوم: نقش شاخص های معروف در ارتباط با آمر به معروف است:
1- امر به معروف متوقف بر شناخت معروف است، یعنی باید در ابتدا دانست چه کاری معروف است تا در مرحله بعد به آن امر شود. زیرا در هر امری تا مأمور به امری ناشناخته باشد، در واقع نقض غرض از آن امر می شود. بر همین اساس یکی از شرایط وجوب امر به معروف شناخت معروف است و هدف از این فریضه محقق نمی شود، مگر اینکه با شناخت شاخص ها، مصادیق معروف معین گردند. در روایات نیز از شناخت معروف به عنوان یکی از شرایط اساسی امر آن نام برده شده است.
در این مورد حضرت علی (علیه السلام) از رسول خدا نقل می فرماید: «لا یأْمُرُ بِالْمَعْرُوفِ‏ وَ لا ینْهَی عَنِ الْمُنْکرِ إِلَّا مَنْ کانَ فِیهِ ثَلَاثُ‏: ... عَالِمٌ بِمَا یأْمُرُ بِهِ عَالِمٌ بِمَا ینْهَی عَنْه.» (النوادر، راوندی، ص 21) امر به معروف و نهی از منکر نمی کند مگر کسی که دارای سه خصلت باشد (سومین مورد) به آنچه امر می کند عالم باشد. امام (علیه السلام) نیز یکی از شرایط آمر را علم به معروف می داند.
شخصی از امام صادق (علیه السلام) نقل می کند: «وَ سُئِلَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (علیه السلام) عَنِ الْحَدِیثِ الَّذِی جَاءَ عَنِ النَّبِی (صلی الله علیه و آله) أَنَّ أَفْضَلَ الْجِهَادِ کلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ مَا مَعْنَاهُ قَالَ هَذَا عَلَی أَنْ یأْمُرَهُ‏ بِقَدْرِ مَعْرِفَتِهِ‏ وَ هُوَ مَعَ ذَلِک یقْبَلُ مِنْهُ و إِلَّا فَلا» (خصال، ج 1، ص 6) از امام صادق (علیه السلام) از معنای این حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله) پرسیده شد که فرمود: بهترین جهاد سخن گفتن از عدالت نزد حاکم ستمگر است، فرمود: این بدان صورت است که به اندازه شناخت خود، او را امر کند و در عین حال او سخنش را بپذیرد و گرنه لازم نیست.
بنابراین امام صادق (علیه السلام) نیز، پذیرش سخن آمر را منوط به علم و شناخت نسبت به مأمور به معرفی می فرماید.

شناخت شاخص های معروف سبب شناخت معروف بوسیله آمر و احراز شرط اساسی در امر به معروف می شود.

2- آمر می تواند با شناخت شاخص های معروف اطمینان سازی کند که عمل به معروف رابطه معناداری با رشد و سعادت فاعل آن دارد. به عنوان نمونه اگر در امر به راستگویی نشان داده شود که بر اساس حکم شرع و عقل است و در آن به هر دو بعد انسان توجه شده و منافع آن، هم متوجه شخص و هم دیگران است، در فاعل اطمینان بوجود خواهد آمد. این اطمینان و وثوق سبب برای انجام معروف می شود.

نتیجه
1- امر به معروف یکی از مسائل ضروری در هر اجتماعی است. برای رسیدن به کیفیت بالاتر امر به معروف و بهره بردن از نتایج این فریضه در جامعه، باید شرایط آن مورد ملاحظه قرار بگیرد. یکی از شرایط مهم و اولیه ی آن شناخت نسبت به معروف است. بنابراین لازم است آمر نسبت به موضوع و مصداق آنچه متعلق امر قرار می گیرد، شناخت کافی بدست آورد. لازمه این شرط، شناخت و آگاهی نسبت به مبانی و شاخص های تمییز معروف و شناخت امور دینی و فقهی است.
2- تاثیر شاخص های معروف، شناخت صحیح مصادیق معروف و اطمینان سازی از جانب آمر به فاعل معروف است. بنابراین نقش آمر در اجرای این فریضه بسیار مهم است.
3- راهکار برای درست اجرا شدن و پذیرش امر به معروف، توجه دادن مخاطبان به ارتباط بین انجام معروف و سعادت و رشدیافتگی همه جانبه انسان است.

فهرست منابع
1- قرآن مجید
2- النوادر، راوندی، سید فضل الله، قم‏: دارالکتاب، چاپ اول، بی تا
3- آراء اخلاقی علامه طباطبایی، رمضانی، رضا، تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، 1387
4- بایدها و نبایدها، بهشتی، محمد، تهران: انتشارات بقعه، چاپ اول، 1379
5- بنیاد اخلاق، مصباح، مجتبی، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، چاپ سوم، 1384
6- ترجمه تفسیر المیزان، طباطبایی، محمدحسین، قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم)، چاپ پنجم، 1374
7- خصال، شیخ صدوق، قم: جامعه مدرسین، چاپ اول، 1362
8- مجمع البحرین، طریحی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ دوم، 1402 ﻫ.ق
9- معیارها و شاخص های پیشرفت انسانی از دیدگاه اسلام، اشکذری، محمدجمال و دیگران، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 1393
10- معین، محمد، فرهنگ فارسی، چ 5، صدرا، تهران، 1372
11- المنجد فی اللغه العربیه المعاصر، انطوان، نعمه و دیگران، دارالمشرق، بیروت، 1425 ﻫ.ق
12- المیزان، طباطبایی، محمدحسین، قم: اسماعیلیان، چاپ دوم، 1371
13- نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، مصباح یزدی، محمدتقی، قم: مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، چاپ اول، 1384
14- www.isin.ir سایت مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام
15- www.gofteman-bartar.ir/category




 
امتیاز دهی
 
 

نسخه قابل چاپ
  • ارسال به دوستان
نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 

مطالب مرتبط

سیره رضوی در امر به معروف و نهی از منکر
  • 1394/11/27 سه شنبه سیره رضوی در امر به معروف و نهی از منکر
    امر به معروف و نهی از منکر یک واجب الهی است که به دلایلی چون ترس ها، توجیه ها و سازشکاری ها فراموش و یا موجب بی تفاوتی قرار گرفته است. بر آن شدیم که به بررسی روشهای تأثیرگذار در زندگی امام رضا ع به عنوان یک الگوی اجرایی در امر به معروف و نهی از منکر بپردازیم و روش هایی چون جلب محبت با انفاق، داشتن...
نهی از منکر فرآیند بهینه کنترل رفتار اجتماعی (شاخصه ی شناخت منکر)
امام على(ع):امروز تنها عید کسى است که خداوند روزه‏اش را پذیرفته و شب زنده‏دارى‏اش را سپاس گزارده است . نهج البلاغه حکمت 428