• درباره ما
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی
    معرفی معاونت تبلیغات و ارتباطات اسلامی

    رضوان علم ، منظومه ای زیباشناسانه در تماشای انسان اشرف در آینه تمام نمای هستی است برای میل به بینهایت مطلق همراه با کملین و پیوستگان تا حقیقت مسجود بودن را در قوسین خلقت در بازگشت از هبوط به نظاره بنشیند . همراه با رضوان نظاره گر باشیم .

     
    ×
  • تماس با ما
    شما می توانید با پر کردن فرم زیر، ما را از نظرات خود در مسیر بهبود کیفیت این وب سایت مطلع سازید:

    فرم ارتباط با ما
    * نام و نام خانوادگي
    * پست الكترونيك
    * نظر
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
راهنما
بازگشت به خانه

درگاه خدمات فرهنگی تبلیغی حرم مطهر امام رضا علیه السلام | رضوان علم


  • فرم ثبت اطلاعات
    * نام و نام خانوادگی * شماره موبایل
    * نام استان * ایمیل
    نام شهرستان نام شهر در خارج از كشور
    تاريخ ثبت
     
    امتیاز دهی
     
     

    ×
  •  
  •  
  •  
  •  

ویژه نامه ها

اوقات شرعی

  اذان صبح
  طلوع خورشید
  اذان ظهر
  غروب خورشید
  اذان مغرب
اوقات به افق :


تکنیک های اثر گذار در نهی از روابط ناصحیح با نامحرم

حجت اله مرزانی، دکترای فلسفه اسلامی و مدرس مؤسسه آموزش عالی آل طه

چکیده
از نگاه اسلام در ارتباط با نامحرم باید حدود الهی که ضامن سعادت اجتماع انسانی است حفظ شود. در مقام نهی از شکل گیری روابط ناصحیح با نامحرم ضمن شناخت عوامل شکل گیری این گونه روابط می توان از تکنیک هایی چون تبیین چرایی نادرست بودن چنین روابطی از منظر اسلام، تأکید بر این اصل که آنچه برای خود نمی پسندیم برای دیگران نیز نپسندیم، توجه دادن به یاد خدا و قیامت و تذکر غیر مستقیم اشاره کرد.
کلیدواژه: محرم، نامحرم، حریم الهی، سبک زندگی، تکنیک.

مقدمه

شکی نیست که امروزه به واسطه پیشرفت تکنولوژی و تسهیل ارتباطات، انسانها به راحتی از فرهنگ و سبک زندگی یکدیگر آگاه شده و از نوع زندگی همدیگر تأثیر می پذیرند. متأسفانه یکی از تأثیرات منفی جوامع غربی و فرهنگ سکولار و غیردینی تمدن غربی در ارتباط با جوامع اسلامی ترویج سبک زندگی غربی و روابط خارج از چارچوب شرعی انسانها با یکدیگر است. در سبک زندگی امروز تمدن غربی، حریم محرم و نامحرم تقریباً بی معنا شده و ضوابط محدود کننده ارتباط انسانها با یکدیگر، نه براساس تفکر و تربیت دینی، بلکه براساس لذت جویی حداکثری تنظیم شده است. این نوع تفکر و سبک زندگی مبتنی بر آن در نتیجه پیشرفت وسایل ارتباطی، رقیبی خطرناک برای جوامع دینی و به ویژه نسل جوان جامعه اسلامی محسوب می شود. در این حالت باید ضمن شناخت وضعیت و شرایط جامعه به فکر ارائه راهکارهایی برای مقابله با تهدیدات و خطراتی بود که تفکر دینی و سبک زندگی مبتنی بر آن را تهدید می کند. بر همین اساس در این مقاله به دنبال ارائه تکنیک هایی اثرگذار در بحث روابط انسانها با هم در قالب حریم محرم و نامحرم هستیم و پرسش اصلی ما مشخصاً چنین است: با استفاده از چه تکنیک هایی می توانیم دیگران به ویژه اطرافیانمان را از برقراری روابط ناصحیح با نامحرم و عواقب سوء آن، باز داریم؟

1- تبیین مفاهیم
انسان موجودی اجتماعی و مدنی است؛ بدین معنا که برای ادامه حیات، رفع نیازها و حرکت در مسیر کمال و پیشرفت خویش، باید در سایه همکاری و تعاون با انسانهای دیگر به امور فوق اقدام نماید. بنابر یک تقسیم بندی رایج می توان ارتباط انسان با سایر موجودات را در زندگی به چهار نوع رابطه تقسیم نمود. این روابط چهارگانه عبارتند از رابطه انسان با خدا، رابطه انسان با خودش، رابطه انسان با سایر همنوعان خودش (انسانهای دیگر) و رابطه انسان با سایر موجودات عالم هستی. در بحث انواع ارتباطات، نکته بدیهی و آشکار آنست که هر چهار نوع رابطه - که زندگی انسان در پرتو آن معنا می یابد - دارای چارچوب و قواعد خاصی است. هر انسانی چه به صورت اختیاری و چه اجباری در تمام ارتباطاتش با دیگر موجودات و پدیده های عالم هستی خودش را مقید به رعایت حدود و مرزهایی می داند و مرزشناسی و رعایت آن در تمام ارتباطات، اصلی اساسی و خدشه ناپذیر برای همه انسانهاست و همه مکاتب (چه الهی و چه بشری) در این باره ضوابطی را مشخص ساخته اند. دین اسلام و آموزه های وحیانی این دین ضمن توجه به هر چهار نوع رابطه، در حوزه روابط انسانها با یکدیگر دستورالعمل و آداب سلبی و ایجابی مختلفی را تعیین نموده است. بطورکلی یکی از چارچوب های کلی ادیان الهی و اسلام در حوزه روابط انسانها با یکدیگر، تقسیم انسانها براساس روابط و نسبت های خانوادگی به دو دسته محرم و نامحرم است. براساس احکام اسلامی محرم به کسى گفته می شود که به دلیل ارتباط نسبى 1یا سببى 2 یا شیرى 3(رضاعی) ازدواج با او حرام است. بر این اساس هر فرد دیگری نامحرم تلقی می شود و مصادیق زیادی دارد. از بارزترین مصادیق رابطه با نامحرم رابطه دو جنس مخالف (زن و مرد یا دختر و پسر) است که بحث ما در این نوشتار بیشتر درباره این نوع رابطه است. در پرتو این تقسیم بندی همه مؤمنان و مسلمانان موظفند در روابط خود با دیگران و بویژه با افراد نامحرم، به رعایت این حریم ها عنایت داشته باشند. بطورکلی حکم ارتباط با نامحرم چنین است که هرگونه رابطه ای (با نامحرم) اگر به قصد لذت یا ترس افتادن به حرام یا وقوع مفسده باشد اشکال داشته و جایز نمی باشد. 4 براساس این مطلب رابطه ناصحیح در بحث ما رابطه غیرشرعی است. دقت در این عبارت به عنوان یک فتوای فقهی که مورد اتفاق فقها می باشد بیانگر آنست که صرف ارتباط با نامحرم منعی ندارد، بلکه نوع خاصی از ارتباط یعنی ارتباطی که به منظور حصول لذت شکل بگیرد یا ارتباطی که منجر به امر حرام دیگری گردد (مثل تماس با نامحرم و ...) باعث ممنوع شدن ارتباط با نامحرم و مشکل دار شدن آن می گردد و این نکته دقیقی است که باید مورد توجه قرار گیرد. همچنین منظور از تکنیک در اینجا مهارت های شخصی است یعنی راهکارهایی که وابسته به مهارت های فردی است. این راهکارها غیر از راهکارهایی است که وابسته به جمع یا اتخاذ شده از سوی دولت و سیستم حکومتی می باشد.

2- راهکارها و تکنیک های نهی از روابط ناصحیح با نامحرم
بطورکلی می توان مهمترین راهکارهایی که مانع روابط ناصحیح با نامحرم می گردد را به دو دسته تقسیم کرد: دسته اول راهکارهایی است که به عنوان یک مانع، از شکل گیری چنین روابط نادرستی با نامحرم جلوگیری می کند. این تکنیک ها را «تکنیک های بازدارنده» می نامیم و دسته دوم شامل راهکارها و تکنیک هایی می شود که پس از شکل گیری چنین روابط نادرستی می تواند در مقام نهی طرفینِ این نوع روابط، باعث پایان آنها گردد، این تکنیک ها را «تکنیک های نهی کننده» می نامیم.

قبل از بیان این تکنیک ها لازم است به چند نکته توجه شود:
اول اینکه مبنای جداسازی و تفکیک تکنیک ها و راهکارها در این قسمت توجه به این اصل معروف است که «پیشگیری بهتر از درمان است». درست است که این اصل بیشتر ناظر بر پیشگیری از بیماری های جسم و ترجیح پیشگیری بر درمان در این گونه بیماری هاست، اما در ارتباط با انحرافات اخلاقی و رفتاری نیز قابل استفاده می باشد. اگر ارتباط نادرست با نامحرم یک ناهنجاری و رفتار غلط محسوب می شود، پرداختن و تأکید بر راهکارهایی که مانع شکل گیری این گونه روابط و در نتیجه نهی کننده از آنها به شمار می آید، خود قدم اول و اساسی در بازداشتن از شکل گیری چنین روابطی خواهد بود؛ به خصوص اگر توجه داشته باشیم که به دلیل جذابیتی که در این نوع روابط وجود دارد (اعم از جذابیت های عاطفی و جنسی) چه بسا استفاده از راهکارهایی که مانع شکل گیری آنها می گردد هم کم هزینه تر و هم مثمر ثمرتر باشد.
نکته دوم آنکه چنان که معلوم است هر پدیده معلولی دارای علتی است؛ حال اگر شکل گیری روابط ناصحیح با نامحرم، پدیده معلولی تلقی شود، بی شک این پدیده دارای علت/علت هایی خواهد بود و در این حالت راهکارها و تکنیک ها می تواند ناظر بر این علت/علل باشد که به هر صورت در پیدایش یا عدم پیدایش این گونه روابط تأثیر دارد. این عوامل نیز خود به دو دسته عوامل ایجابی و عوامل سلبی قابل تقسیم هستند. منظور از عوامل ایجابی مواردی هستند که بودن آنها در شکل گیری یا عدم شکل گیری روابط مذکور اثر دارد و عوامل سلبی نیز مواردی هستند که نبود و عدم آنها در شکل گیری یا عدم شکل گیری این روابط تأثیر دارد. بر این اساس به نظر می رسد بهتر است قبل از ذکر تکنیک های بازدارنده به مهمترین عوامل (ایجابی و سلبی) شکل گیری این گونه روابط اشاره ای داشته باشیم.

• عوامل ایجابی مؤثر در ایجاد روابط میان دو جنس مخالف: با بررسی روابط میان انسانها به خصوص در روابطی که دو سوی آن دو جنس مخالف نامحرم می باشند، معلوم می گردد از جمله عوامل ایجابی در شکل گیری چنین روابطی باید به انگیزه نوع دوستانه، ارتقای شخصیت اجتماعی، نگاه های هوس آلود و همسرگزینی اشاره کرد.
• عوامل ایجابی بازدارنده از ایجاد روابط میان دو جنس مخالف: از جمله مهمترین این عوامل باید به فضایل اخلاقی چون حیاء، عفت، غیرت، تقوا و خویشتنداری، یاد خدا و قیامت اشاره کرد.
• عوامل سلبی مؤثر در ایجاد روابط میان دو جنس مخالف: از مهمترین عوامل این دسته باید به نیاز به تأمین محبت یا کمبود محبت، مدیریت نادرست نیاز جنسی غریزی به جنس مخالف، ضعف ایمان و بی توجهی به خدا، ناآگاهی از پیامدهای سوء این گونه روابط و نبود فضایل اخلاقی - که در مورد قبل اشاره شد - اشاره کرد.
• عوامل سلبی بازدارنده از ایجاد ایجاد روابط میان دو جنس مخالف: از مهمترین این عوامل می توان به از بین بردن عوامل شهوت زا از جمله کنترل نگاه شهوت آمیز اشاره کرد. (تربیت جنسی، فقیهی، ص456-454)

2-1- «تکنیک های بازدارنده» از روابط ناصحیح با نامحرم
با توجه به عوامل ایجابی و سلبی فوق که در شکل گیری روابط نادرست با نامحرم تأثیرگذار است موارد زیر به عنوان تکنیک های بازدارنده از این گونه روابط قابل اشاره است:

2-1-1- آگاه سازی
بدون شک آگاهی و شناخت انسان نسبت به ماهیت و توابع یک رفتار یکی از مهمترین عوامل و انگیزه های هر انسانی در انجام یا ترک رفتارهای مختلف است. بر این اساس یکی از بهترین تکنیک های بازدارنده از شکل گیری روابط نادرست با نامحرم اولاً آگاه سازی افراد نسبت به نادرست بودن این گونه روابط و ثانیاً تبیین چرایی نادرستی این گونه روابط است. در این مرحله آگاهی فردی که می خواهد در مقام بازدارنده و ناهی از این گونه روابط عمل کند از عوامل ایجابی و سلبی که در شکل گیری این گونه روابط دخیل هستند - و در قسمت قبل به تفصیل گذشت - می تواند بسیار کمک کننده باشد. همچنین در تبیین این امر نیز می توان از دلایل نقلی و عقلی بهره جست. از نگاه دینی چنان که گفته شد رابطه ای که با قصد لذت با نامحرم باشد یا منجر به انجام حرامی دیگر یا ترس از وقوع حرام گردد جایز نبوده و باید از آن پرهیز کرد. یکی از حکمت های این مسئله آنست که پرداختن به این گونه روابط که عمدتاً بر مبنای غریزه جنسی و حصول لذت انجام می شود با مبنای معنویت گرایی انسان سازگاری ندارد. انسان موجودی دو بعدی (جسمانی - روحانی) است و پرداختن به امور جسمانی در چارچوب غیرشرعی به معنای افراط در روابطی است که نهایتاً به دوری انسان از بندگی خدا می انجامد. رسول اکرم (ص) پیامد شهوت رانی را - که یکی از مبانی شکل گیری رابطه نادرست با نامحرم است - این گونه توصیف می نماید: «هرکه بیشترین فکر و تلاشش، رسیدن به شهوات باشد، شیرینی ایمان از قلبش گرفته می شود.» (تنبیه الخواطر، ورام، ج2، ص116) حضرت علی (علیه السلام) نیز به تأثیر شهوت رانی بر بازداشتن ارتباط انسان با خداوند چنین می فرماید: «در بین گناهان هیچ گناهی مانند پیروی از شهوت شدیدترین تأثیرات منفی را بر انسان ندارد، بنابراین از تمایلات جنسی تبعیت نکنید که شما را از ارتباط با خداوند باز می دارد.» (غررالحکم و دررالکلم، تمیمی آمدی، ص190) از نگاه عقلی نیز می توان به نادرستی این گونه روابط تا اندازه ای پی برد؛ چه اینکه بررسی زندگی افرادی که مصر به داشتن این گونه روابط هستند به خوبی گویای دوری آنها از معنویت و ارتباط معنوی با حق تعالی، شکست در روابط زناشویی، از دست دادن امکان ازدواج مناسب و زندگی سالم، خودفروشی و انواع بزهکاری ها، بیماری های روحی و روانی، افت تحصیلی و ... است و این موارد خود به خوبی گویای چرایی نادرست بودن روابط ناصحیح و غیرشرعی با نامحرم است.

2-1-2- استفاده از اصل «آن چه برای خود نمی پسندی برای دیگران نیز مپسند»
تعالیم وحیانی اسلام مبتنی بر فطرت خداجوی انسانی پایه ریزی شده است. سرشت انسان براساس این فطرت الهی به گونه ای است که ذاتاً قدرت تشخیص خوبی و بدی و گرایش به خوبی ها را دارد. یکی از این اصول رفتاری در معاشرت با دیگر انسانها و نشأت گرفته از این فطرت، از منظر اسلام تأکید بر معیار قرار دادن خویش در انجام عمل است؛ بدین معنا که آنچه را برای خود می پسندیم برای دیگران بپسندیم و آنچه برای خود نمی پسندیم برای دیگران نیز نپسندیم. این اصل در روایات زیادی مورد تأکید قرار گرفته است. از جمله گزارش شده که عربى بادیه نشین به محضر پیامبر (ص) رسید و گفت: «اى پیامبر خدا، کارى را به من بیاموز که با انجام آن به بهشت درآیم.» معلوم است که پیامبر اکرم (ص) با توجه به وضعیت مخاطب که توانایى دسترسى مداوم به آن حضرت را ندارد و نمى تواند هر روز از ارشادات و راهنمایى هاى ایشان بهره گیرد، باید دستورالعملى را به او بیاموزد که عمل به آن بتواند پایه و ریشه بسیارى از ارزش هاى اخلاقى باشد؛ یعنى یک ملاک و معیار به او بدهد؛ معیارى که با بکارگیرى آن بتواند از بهشتیان شود. پیامبر اکرم (ص) در پاسخ او فرمود: «چیزى را که دوست دارى از ناحیه مردم به تو برسد، به آنان برسان و چیزى را که دوست ندارى از مردم به تو برسد، به آنان نرسان.» (وسائل الشیعه، حرعاملی، ج11، ص228) حال که از اهمیت این اصل آگاه شدیم می توان به تأثیر فراوان آن در پیشگیری از روابط نادرست با نامحرم پی برد؛ بدین معنا که توجه دادن افراد به اینکه اگر آنها، ارتباط ناصحیح با محارم خود را از سوی افراد نامحرم نمی پسندند، به همین صورت خود این افراد نیز نباید به دنبال ایجاد این گونه روابط با نامحرم باشند. به همین جهت تأکید بر این اصل، تلنگری بسیار اساسی برای کسانی است که درصدد ایجاد چنین روابط نادرستی هستند و لذا به عنوان مانعی اساسی از شکل گیری چنین روابطی ممانعت می کند.

2-2- «تکنیک های نهی کننده» از روابط ناصحیح با نامحرم
اگرچه تکنیک هایی که در بخش قبل ذکر شد در این قسمت نیز قابل ذکر است، در عین حال می توان به موارد دیگری از تکنیک ها که ناظر بر نهی از روابط ناصحیح و غیرشرعی با نامحرم است نیز اشاره کرد. از جمله مهمترین این تکنیک ها موارد زیر قابل بیان است:

2-2-1- توجه دادن به یاد خدا و یاد قیامت
از آن جایی که روابط ناصحیح با نامحرم تحت تأثیر هوای نفس و دعوت شیطان به آن و در سایه غفلت از یاد خدا شکل می گیرد، لذا استفاده از راهکارهای مختلف برای توجه دادن کسانی که گرفتار این روابط هستند به خدا و نیز یاد قیامت – به عنوان جایگاهی که انسان براساس عدل الهی مورد داوری قرار می گیرد - می تواند راهکار مهمی در نهی از این روابط باشد.

2-2-2- تذکر غیر مستقیم
از آن جایی که روابط ناصحیح با نامحرم یک منکر به شمار می رود، در بازداشتن از این منکر گاهی استفاده از تکنیک تذکر غیر مستقیم اثرگذار خواهد بود؛ یعنی گاهی شرایط زمانی یا مکانی اشخاص مورد خطاب، اقتضا نمی کند مخاطب به طور مستقیم نهی شود؛ به دلیل اینکه شاید اثر منفی داشته باشد، لذا در این گونه موارد باید از شیوه خطاب و تذکر غیر مستقیم (همچون تذکر از طریق برگه یادداشت، پیامک، صحبت با تلفن همراه و ...) استفاده کرد.

3- نتیجه گیری
بنا بر آموزه های وحیانی اسلام و دلایل عقلانی لزوم مرزشناسی و رعایت آن در روابط با نامحرم امری مستدل و مستند به دلایل مختلفی است. بر این اساس بازداشتن از روابط ناصحیح با نامحرم در وضعیت کنونی جوامع اسلامی که تحت تأثیر سبک زندگی غربی تا اندازه ای به آن دچار شده اند مستلزم دانستن عوامل شکل دهنده این گونه روابط و آشنایی با تکنیک هایی برای نهی از آن در مقام نهی از منکر است. از جمله مهمترین این تکنیک ها باید به آگاه سازی افراد از نادرستی چنین روابط و تبیین چرایی آن، تکیه بر اصل اساسی «آنچه برای خود نمی پسندیم برای دیگران نیز نپسندیم»، توجه دادن افراد به یاد خدا و قیامت و تذکر غیر مستقیم است.


فهرست منابع:
1- قرآن کریم.
2- پرسش ها و پاسخ های دانشجویی، جمعی از مؤلفان، قم: نشر معارف، بی تا.
3- تربیت جنسی، علی نقی فقیهی، چاپ چهارم، قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، 1390.
4- تصنیف غررالحکم و دررالکلم، تمیمى آمدى، عبدالواحد بن محمد، محقق مصطفی درایتی، قم: دفتر تبلیغات، 1366.
5- تنبیه الخواطر و نزهه النواظر المعروف بمجموعه ورام، ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسى، قم: مکتبه فقیه، 1410.
6- وسائل الشیعه، حرعاملى، محمد بن حسن ، قم: مؤسسه آل البیت (ع)، ج30، 1409.


------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1- کسانى که از راه نسب به انسان محرمند عبارتند از:
• پدر و مادر و هرچه بالا روند، مانند پدر بزرگ و مادر بزرگ.
• اولاد و هرچه پایین روند، مانند نوه و نتیجه.
• خواهر و برادر و هرچه پایین روند، مانند خواهرزاده و برادرزاده.
• عمو و عمه و هرچه بالا روند مانند عمو و عمه پدر یا مادر.
• دایى و خاله و هرچه بالا روند مانند دایى و خاله پدر و مادر.

2- کسانى که از راه ازدواج به انسان محرم می شوند عبارتند از:
• مادر زن و هرچه بالا روند مانند مادر مادر زن.
• دختر زن و هرچه پایین رود، مانند دختر دختر زن.
• زن پدر یعنى نامادرى و هرچه بالا رود، مانند زن اجداد.
• زن پسر یعنى عروس و هرچه پایین رود مانند زن نوه و نتیجه.

3- کسانى که از راه رضاع (شیر دادن) به انسان محرمند همانها هستند که از راه نسب محرم هستند، مانند پدر، مادر، فرزند، خواهر، برادر، عمو، عمه، دایى و خاله رضاعى و نیز مادر زن رضاعى و دختر زن رضاعى و زن پدر رضاعى و زن پسر رضاعى.
4- در ارتباط با این فتوا می توان به این سؤال و پاسخ به آن از سوی مراجع اشاره کرد: «آیا در گفتگوى زن و مرد نامحرم، فرقى بین گفتگوى مستقیم و از راه دور هست؟» همه مراجع: خیر، هیچ تفاوتى در حکم نمى کند و در هر دو مورد، اگر با قصد لذت و ترس افتادن به حرام باشد، اشکال دارد (پرسش ها و پاسخ های دانشجویی، ج16، ص227)
5- مَنْ کَانَ أَکْثَرُ هَمِّهِ نَیْلَ الشَّهَوَاتِ نَزَعَ مِنْ قَلْبِهِ حَلَاوَةَ الإِیمَان.
6- لَیْسَ فِی الْمَعَاصِی أَشَدُّ مِنِ اتِّبَاعِ الشَّهْوَةِ فَلاتُطِیعُوهَا فَیَشْغَلَکُمْ عَنْ ذِکْرِ الله.
7- فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا لاتَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللهِ ذَلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ وَلَکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لایَعْلَمُونَ. (روم: 30)
8- فَأَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَت َقْوَاهَا. (شمس: 8)
9- ما احبَبْتَ ان یَأتِیَهُ الناسُ الیک فَأْتِهِ الیهم و ما کرهتَ ان یأتیه الناسُ الیک فلاتأتِهِ الیهم.



 
امتیاز دهی
 
 

نسخه قابل چاپ
  • ارسال به دوستان
نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 
 
امتیاز دهی
 
 

امام على(ع):امروز تنها عید کسى است که خداوند روزه‏اش را پذیرفته و شب زنده‏دارى‏اش را سپاس گزارده است . نهج البلاغه حکمت 428