خدمات

سایت فرهنـگی تبلیـغی حـرم مطهـر رضـوی

ارسال به دوستان
 
ارسال به دوستان
  • ارسال به دوستان
  • اضافه كردن به ليست دلخواه مرورگر
  • تعیین صفحه پیش فرض مرورگر
  • چاپ
  • آر.اس.اس
  • آمار بازدید
    تعداد بازدید از سایت: 165089469
    تعداد بازدید این صفحه: 722549
    در امروز: 126700

نام ارسال کننده :  
ایمیل ارسال کننده:
نام دریافت کننده :
ایمیل دریافت کننده :  
موضوع ایمیل :
کد تصویری :
 
×
چهارشنبه 8/10/1395
 

  خورشید آسمان حرم (گنبد مطهر)2

در منابع کتابی موجود در مورد تاریخ دقیق ساخت گنبد مطهر حرم امام رضا علیه السلام، نظرات یکسانی بیان نشده و احتمال ساخت آن را در یکی از سه دوره تیموریان، غزنویان یا سلجوقیان می دانند با توجه به اسناد مربوط به تعمیرات گنبد مطهر و به جا مانده از دوره صفوی، می توان به بررسی تاریخ احتمالی ساخت آن پرداخت.  
در «خورشید آسمان حرم1» مطالبی در مورد تاریخ ساخت گنبد مطهر بیان شد در آن بخش به بررسی دوره تاریخی سلجوقیان و اندکی نیز در مورد غزنویان و شواهد موجود در مورد احتمال ساخت گنبد مطهر در دوره سلجوقی پرداختیم؛ در این مجال نیز به ادامه مطالب می پردازیم.
چکیده:
اسناد به جا مانده از گذشته منابع بسیار مناسبی برای بررسی صحت یا عدم صحت یک موضوع یا پیشامد تاریخی هستند زیرا حتی اگر در آن اشاره ای مستقیم به موضوع مورد نظر نشده باشد؛ با توجه به اطمینان از صحت مطالب عنوان شده، می توان با تحلیل های منطقی به نتیجه گیری های صحیح و مورد قبول دست یافت.  قدیمی ترین سندها درباره گنبد مطهر حرم امام رضا علیه السلام متعلق به دوره صفویه است و هر چند اکثر آن ها درباره تعمیرات صورت گرفته و مخارج آن ها است؛ اما با این وجود باز هم می توان با تجزیه و تحلیل محتوا و بهره گیری و تطبیق با منابع دیگر (با تکیه بر مطالب عنوان شده در اسناد) به نکات ظریفی دست یافت. به عنوان مثال با توجه به همین اسناد می توان با اطمینان گفت؛ اولین کسی که کار طلاکاری گنبد را آغاز کرد شاه طهماسب اول صفوی بود.
قبل از صفویه تشکیلات اداری آستان مقدس حضرت رضا علیه السلام هنوز به صورت منسجم و سازمان یافته نبود بنابراین از دوره های تاریخی قبل از صفویه سندی در دست نیست و برای دست یافتن به صحت برخی وقایع باید از منابع مکتوب نظیر کتب قدیمی بهره جست؛ اما با این وجود باز هم با تجزیه و تحلیل اسناد به جا مانده از دوره های بعدی می توان به برخی نتیجه گیری ها دست یافت. یکی از سلسله های تاریخی قبل از صفویه «غزنویان» هستند که برخی نویسندگان ساخت گنبد مطهر را به آن دوره نیز نسبت می دهند؛ در این مقاله تاریخ احتمالی ساخت گنبد مطهر حرم امام رضا علیه السلام با تکیه بر اسناد و منابع موجود در دوره غزنویان و صفویان مورد تجزیه و تحلیل قرار خواهد گرفت.
مقدمه
گنبد حرم مطهر امام رضا علیه السلام به عنوان هسته مرکزی مجموعه حرم شناخته می شود این گنبد که در زمان خود بی مانند بوده، و اکنون به مانند گذشته همچون خورشیدی در آسمان حرم می درخشد؛ به همراه مناره ها، چشم اندازی بی بدیل را به وجود آورده؛ گذشته از زیبایی ظاهری ، ارادتی که دست اندرکاران ساخت آن به ساحت مقدس امام هشتم علیه السلام داشته اند و ارادت خود را با خلق اثری اینچنین و در نهایت دقت و ظرافت، تقدیم داشته اند؛ اهمیت آن را دوچندان می کند؛ اینکه چه کسانی برای اولین بار تصمیم به ساخت آن گرفتند و چند سال از زمان ساخت آن می گذرد؛ سوالاتی است که پاسخ به آن ها بی ارتباط با تاریخ این آستان مقدس نیست. به دلیل اهمیت گنبد مطهرکه بر فراز مضجع1 شریف امام علی بن موسی الرضا علیه السلام، بنا شده در اکثر کتبی که در مورد تاریخ ساخت ابنیه موجود در آستان قدس رضوی به رشته تحریر در آمده؛ نظیر تاریخ آستان قدس رضوی ، مطلع الشمس، دانشنامه رضوی، قبله گاه عاشقان و ... به گنبد و تاریخ ساخت آن نیز اشاره شده است اما همه آن ها در مورد تاریخ و زمان ساخت گنبد مطهر اتفاق نظر ندارند؛ هدف از نوشتن این مقاله بررسی منابع و اسناد موجود در مورد گنبد مطهر برای دستیابی به تاریخ دقیق و یا محتمل تر در مورد  ساخت گنبد مطهر است.
 
غزنویان و ساخت گنبد مطهر حرم امام رضا (علیه السلام)
پروفسور «آرتور اپهام پوپ» معتقد است؛ «تجدید حیات فرهنگ ایران که در روزگار سامانیان آغاز شد به جانشینان آنان، غزنویان جنگجو در لباس کارهای بزرگ معماری و احیای سنت ها و ذوق و اشتیاق نسبت به ادبیات و علوم منتقل گردید.» وی در ادامه، محمود غزنوی (997- 1030 میلادی) را یکی از طرفداران آتشین معماری معرفی می کند.
علاقه سلاطین غزنوی به معماری و بها دادن به آن باعث خلق آثاری درخور توجه در این دوره شده است و با توجه به اینکه آثار معماری خلق شده در یک دوره تاریخی از یک الگوی ساختاری به نسبت مشابه پیروی می کنند برخی کارشناسان عقیده دارند شباهت ظاهری بناها احتمال ساخته شدن آن ها در یک دوره را تقویت می کند به عنوان مثال شماری از کارشناسان، تاریخ ساخت گنبد مطهر را به دلیل همین شباهت در معماری، مربوط به عهد غزنویان می دانند زیرا معماری گنبد مطهر به معماری آرامگاه «ارسلان جاذب»2 در سنگ بست3(از آثار اوایل قرن یازدهم و دوره غزنوی)، بسیار شبیه است.
گنبد مطهر رضوی به روایت اسناد
همانطور که گفته شد علاوه بر کتب تاریخی، اسناد نیز منابع بسیار مناسبی برای بررسی واقعه و یا اثری تاریخی هستند. اسناد موجود در مورد گنبد مطهر همگی مربوط به دوره صفویه و بیشتر درباره تعمیرات صورت گرفته در آن است. گنبد مطهر ابتدا آجری و سپس کاشی کاری و بعد از آن طلاکاری شده است. «طبق گزارش صدرالدین سلطان ابراهیم امینی مورخ دوره صفوی، ؛ قبل از طلاکاری گنبد توسط شاه طهماسب اول، نمای گنبد مطهر با کاشی سبز رنگی پوشیده بود.» در این بخش سعی بر این است که با استفاده از اسناد موجود درباره طلاکاری و کاشی تراشی4 گنبد مطهر، به مطالب و نتایجی در مورد زمان ساخت آن دست یابیم؛ طلاکاری گنبد مطهر برای اولین بار در دوره صفویه و به دستور شاه طهماسب اول (حکومت930 تا 948 ه.ق) انجام شد. سند شماره 32629 از کاشی تراشی دور گنبد مطهر در سال 1053 ه.ق حکایت می کند. طبق این سند دور گنبد مطهر در سال 1053 ه.ق کاشی کاری شده؛ با توجه به گزارش «امینی» نیز قبل از طلاکاری، گنبد مطهر با کاشی سبزرنگ پوشیده شده بود؛ پس چگونه ممکن است در سال 1053 که چندین سال بعد از سلطنت شاه طهماسب اول و طلاکاری گنبد مطهر است کاشی تراشی انجام شده باشد؟ برای پاسخ به این سوال باید گفت که طلا کاری گنبد و ساقه آن در یک زمان انجام نشده؛ البته با احتمال بسیار قوی می توان گفت که این کاشی تراشی مربوط به بخشی از گنبد مطهر بوده زیرا بقیه بخش های آن  قبل از سال 1053و توسط شاه طهماسب صفوی طلاکاری شده بود؛ با این حال نمی توان به طور دقیق زمانی را که کار طلاکاری گنبد و ساقه آن به طور کامل به اتمام رسیده را تعیین کرد. اما به طور قطع می توان گفت که گنبد مطهر پیش از صفویه کاشی کاری بوده؛ اما زمان دقیق انجام کاشی کاری مشخص نیست؛ ساخت گنبد مطهر در دوره قبل از صفویه انجام گرفته زیرا در این دوره اسناد مربوط به طلاکاری گنبد وجود دارند و چون می دانیم که گنبد قبل از طلاکاری کاشی کاری بوده با اطمینان می توان گفت تاریخ ساخت گنبد مطهر مربوط به پیش از صفویه است؛ قبل از صفویه، دولت تیموریان حکمرانی می کردند؛ که در آبادانی حرم مطهر بسیار کوشیدند؛ هر چند در مورد ساخت گنبد مطهر در این دوره کمتر سخن به میان آمده اما می توان این احتمال را در نظر گرفت که گنبد مطهر در این دوره ساخته و کاشی کاری شده باشد، پس می توان گفت در دوره تیموریان نیز گنبد فعلی موجود بوده است؛ هرچند احتمال ساخت آن در دوره تیموریان نیز می رود ولی چون از آن دوران سندی در دست نیست نمی توان به طور قاطع این نظر را پذیرفت.
نتیجه:
در این پژوهش که با هدف مقایسه تاریخ ساخت گنبد مطهر در منابع گوناگون و اسناد موجود و دست یافتن به تاریخی که به حقیقت نزدیک تر باشد صورت گرفت مشخص شد اکثر منابع، تاریخ ساخت گنبد مطهر را مربوط به دوره ای خاص می دانند؛ همانطور که در مطلب «خورشید آسمان حرم1» بیان شد بیشتر آنان ساخت گنبد مطهر را متعلق به دوره سلجوقیان یا غزنویان می دانند با اینکه هریک از آن ها دلایل و شواهدی مبنی بر صحت گفتار خود ارائه می کنند اما چون این شواهد متکی بر منبع موثقی نیست نمی توان آن ها را بدون تردید پذیرفت؛ اما در این میان اسناد موجود از دوره صفویه در مورد گنبد مطهر توانسته تا حدودی ابهامات موجود را برطرف سازد. با توجه به اسناد می توان با اطمینان کاشی کاری بودن گنبد مطهر قبل از دوره صفویه و طلا کاری شدن آن برای اولین بار در این دوره و در زمان شاه طهماسب اول را پذیرفت و نیز می توان نتیجه گرفت که گنبد مطهر در دوره قبل از صفویه یعنی تیموریان وجود داشته اما هنوز زمان ساخت آن در ابهام باقی می ماند زیرا احتمال ساخت آن در دوره تیموریان، سلجوقیان یا غزنویان وجود دارد. با توجه به اسناد موجود، طلا کاری گنبد و ساقه آن در یک زمان انجام نشده؛ در حالی که در اکثر منابع زمانی که در مورد طلا کاری صحبت می شود چنین برداشت می شود که طلاکاری گنبد و ساقه در یک زمان صورت گرفته، در حالی که اینطور نیست. با توجه به اینکه طلاکاری و کاشی کاری پس از ساخت گنبد مطهر صورت گرفته، پس زمان ساخت گنبد قبل از دوره طلاکاری و یا همزمان با دوره کاشی کاری و یا قبل از آن صورت گرفته است.
 
 
 
پی نوشت
قبر، آرامگاه؛ (فرهنگ فارسی معین)
2.
روستای سنگ بست در استان خراسان رضوی، در فاصله 35 کیلومتری جنوب شرق مشهد قرار گرفته؛ این روستا از توابع شهرستان فریمان بوده و در شمال این شهرستان بر سر راه جاده مشهد به فریمان و تربت جام واقع شده است و جاده آسفالته مشهد به سرخس از آن می گذرد. ( پژوهشی بر شناخت مجموعه ارسلان جاذب در دوره غزنوی در سنگ بست؛ احمد صالحی کاخکی، نجمه موسی تبار؛ پژوهش های تاریخی(علمی-پژوهشی) دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، سال چهل و هشتم، دوره جدید، سال چهارم، شماره چهارم (پیاپی16)، زمستان 1391، ص120-103)
ساختن و پرداختن و به کار بردن کاشی در بنا
 
  

نویسنده: فدوی
منابع:
معماری ایران، دوره اسلامی نوشته دکتر دتریش هوف
آستان هنر شماره  2و 3. طلاکاری گنبد حرم امام رضا (علیه السلام)؛ بهزاد نعمتی
معماری ایران (پیروزی شکل و رنگ)؛ پروفسور آرتور اپهام پوپ
قبله گاه عاشقان؛ بزرگ عالم زاده
اسناد مربوط به گنبد مطهر؛ مرکز اسناد آستان قدس رضوی
مصاحبه ؛ بهزاد نعمتی؛ کارشناس ارشد ایران شناسی
مصاحبه؛ اعظم نظر کرده؛ کارشناس بخش نمایه سازی اسناد
پژوهشی بر شناخت مجموعه ارسلان جاذب در دوره غزنوی در سنگ بست؛ احمد صالحی کاخکی، نجمه موسی تبار؛ پژوهش های تاریخی(علمی-پژوهشی) دانشکده ادبیات و علمو انسانی دانشگاه اصفهان، سال چهل و هشتم، دوره جدید، سال چهارم، شماره چهارم (پیاپی16)، زمستان 1391، ص120-103
فرهنگ لغت دهخدا
مجلات تخصصی نور
 
 
 
 
  
کلید واژه ها:
گنبد حرم امام رضا , ساخت گنبد مطهر حرم امام رضا علیه السلام , گنبد مطهر حرم امام رضا , طلاکاری گنبد  
 
امتیاز دهی
 
 

نظر شما
نام
پست الكترونيک
وب سایت
نظر
نسخه قابل چاپ
گنبد طلا، نماد وحدت آسمان و زمین
  • 1396/2/16 شنبه گنبد طلا، نماد وحدت آسمان و زمین
    در حرم مطهر امامرضا (علیه السلام)، پنج گنبد به اشکال و ابعاد گوناگون وجود دارد که عبارتند از: گنبد طلا، گنبد فیروزهای مسجد گوهرشاد، گنبد مسی اللهوردیخان در کنار گنبد طلا و دو گنبد مدرسه دو در (دارالقرآن کریم).
خورشید آسمان حرم (گنبد طلا)
  • 1395/9/9 سه شنبه خورشید آسمان حرم (گنبد طلا)
    تاریخ ساخت گنبد مطهر حرم امام هشتم علیه السلام به درستی مشخص نیست؛ اکثر منابع، تاریخ ساخت آن را متعلق به دوره سلجوقیان یا غزنویان می دانند. با وجود تمامی شواهد موجود در هر یک از این دوره ها، به دلیل عدم وجود اسناد، باز هم نمی توان ساخته شدن گنبد را مربوط به دوره ای خاص دانست.
نظرات
ارتباط با ما
نشانی:مشهد مقدس حرم مطهر امام رضا علیه السلام صحن جامع رضوی ایوان غربی
تلفن:32214421
فکس:32212008
ایمیل:Razavi.aqr.ir
 
 
  • صفحه اصلی
  • درباره ما
  • سایت های مرتبط